Super-Saturnus of een bruine dwerg

Saturnus met zijn ringen is niet meer alleen. Er bestaat een superuitvoering, met banen half zo groot als de aardbaan.

Het is nog onduidelijk of het een planeet is of een mislukt sterretje. Maar er draait een ringenstelsel omheen dat wel honderd keer omvangrijker is dan het bekende ringenstelsel van de planeet Saturnus.

Het ringenstelsel rond ‘object J1407b’ is al in 2012 ontdekt. Planeet of ster J1407b draait rond een relatief koele ster op een afstand van 430 lichtjaar van de aarde. Dat is zo ver weg dat de ringen nooit rechtstreeks zijn waargenomen. Ze hebben hun bestaan verraden doordat ze in het voorjaar van 2007 voor de centrale ster van hun stelsel langs schoven. Deze vertoonde daardoor een sterk variërende helderheid, waarbij op een gegeven moment zelfs 95 procent minder licht zichtbaar was dan normaal. De vreemde lichtfluctuaties zijn indertijd geregistreerd door een kleine, autonoom werkende telescoop. Eind 2010 zijn ze voor het eerst opgemerkt door mensen die de gegevens bekeken.

Een nieuwe analyse van de gegevens die destijds zijn verzameld, heeft veel aanvullende informatie opgeleverd over het bijzondere object. In een artikel dat binnenkort in het tijdschrift The Astrophysical Journal verschijnt, melden Matthew Kenworthy (Sterrewacht Leiden) en Eric Mamajek (Universiteit van Rochester, VS) dat het ringenstelsel uit meer dan dertig afzonderlijke ringen van stofdeeltjes bestaat. Het stelsel heeft een middellijn van ongeveer 180 miljoen kilometer. Binnen het zonnestelsel is dat gigantisch groot. Het ringenstelsel is net iets meer dan half zo groot als de aardbaan en honderd keer zo groot als het ringenstelsel van Saturnus.

Uit de gegevens blijkt verder dat het ringenstelsel een vier miljoen kilometer brede lege gordel vertoont. Volgens de astronomen wijst dit erop dat zich hier, door samenklontering van stof en gruis, een rotsachtig object heeft gevormd dat in massa niet veel onderdoet voor de aarde.

De grote vraag is nu of dat object een planeet of een maan genoemd moet worden. Dat hangt af van de aard van J1407b zelf. De schattingen van zijn massa lopen sterk uiteen: hij is minstens 10 en heel misschien wel meer dan 80 keer zo zwaar als de planeet Jupiter. Jupiter is zelf al een grote planeet. Doorgaans worden objecten van meer dan (ruwweg) 20 Jupitermassa’s niet tot de planeten gerekend, maar tot de ‘bruine dwergen’ – sterachtige objecten die heel weinig licht geven.

Ook onzeker is hoe lang J1407b erover doet om eenmaal rond de centrale ster te draaien. Kenworthy en Mamajek houden het voorlopig op 13,3 jaar. Dat zou betekenen dat ze in de zomer van 2020 de kans krijgen om het object nog eens nauwkeurig onder de loep te nemen. Maar het wachten kan ook een paar jaar korter of langer duren.