Opinie

Goede keuzes zijn niet voor iedereen even makkelijk

Succes en geluk zijn maakbaar, is de opvatting. Die manier van denken kan nogal misleidend zijn, vindt Floor Rusman.

Als ik lees over de veranderingen in de zorg en de sociale zekerheid kom ik telkens weer die zweverige term ‘eigen kracht’ tegen. Eigen kracht betekent: ‘je leven optimaal vormgeven’. Deze bezigheid past helemaal in deze tijd, waarin succes en geluk keuzen heten te zijn. Iedereen kan kiezen voor geluk, is de vooronderstelling. Wie dat niet doet, heeft zijn misère aan zichzelf te danken.

Dit weekend las ik twee artikelen die beschreven hoe misleidend deze manier van denken kan zijn. De eerste was van WRR-econoom Robert Went, die op zijn blog schrijft over zijn twee burn-outs. Hij verzet zich in dit stuk tegen het idee dat geluk en succes compleet maakbaar zijn: ‘Je kiest de omstandigheden waaronder je functioneert niet zelf, en kunt die ook maar beperkt naar eigen hand zetten.’

In het tweede stuk, op de site van The Guardian, maakt columniste Lucy Mangan zich kwaad over het gebrek aan empathie bij welvarende, gelukkige mensen. Politici vragen zich vaak af waarom arme mensen toch zulke slechte keuzes maken, bijvoorbeeld op het gebied van voedsel. Mangan nodigt deze politici uit zich eens in te leven in een werkloze voor wie elke dag even uitzichtloos is: geen werk, geen geld, geen vakantie.

Mangan heeft gelijk, denk ik. Het maken van goede keuzes valt niet iedereen even makkelijk. Geluk werkt als een vliegwiel voor nog meer geluk. Als ik me gelukkig voel, doe ik dingen die op de lange termijn goed voor me zijn: ik ruim mijn huis op, maak groenteschotels, doe mijn administratie, ga naar tennisles, stuur aardige kaartjes naar mensen. Deze dingen kosten me weinig moeite en ik krijg er van alles voor terug.

Maar het tegenovergestelde is ook waar: ongeluk leidt, als je er niets tegen doet, tot meer ongeluk. Als ik me slecht voel, heb ik geen zin in stofzuigen of gevulde paprika’s maken. Dan wil ik met een fles wijn op de bank hangen, omringd door rommel en half opgegeten chocoladerepen. Dit hangen leidt tot nog meer onvrede en apathie, waardoor het stofzuigen een bijna onmogelijke opgave wordt.

Dit klinkt vast herkenbaar, iedereen voelt zich wel eens een mislukkeling. Maar wanneer de omstandigheden tegenzitten – bijvoorbeeld als je werkloos, arm of depressief bent – kan zo’n situatie permanent worden. Het maken van ‘goede’ keuzes is dan oneindig veel moeilijker dan voor mensen die alles op orde hebben.

Het probleem is dat de mensen met wie het goed gaat machtiger zijn dan de ‘mislukkelingen’: zij maken de wetten, voeren die uit, schrijven rapporten over ‘eigen kracht’ en domineren de opiniepagina’s en praatprogramma’s. Zo blijft het idee in stand dat iedereen evenveel mogelijkheden heeft tot het maken van goede keuzes. En zo komt er van de empathie waarvoor Went en Mangan pleiten niets terecht.