Alexis Tsipras’ lange mars naar het politieke midden

De winnaar van de Griekse verkiezingen was als scholier al radicaal-links. Dat hij ooit premier zou worden, was lang een lachwekkende fantasie. Totdat hij zijn bonte partijencoalitie Syriza haar toon liet matigen.

Alexis Tsipras, gisteravond tijdens zijn overwinningstoespraak in Athene.
Alexis Tsipras, gisteravond tijdens zijn overwinningstoespraak in Athene. Foto EPA

Alexis Tsipras is pas veertig. Maar hij heeft er nu al meer jaren in de politiek op zitten dan erbuiten. In 1990, op zijn zestiende, voerde hij al het woord namens studenten die een sit-in hielden tegen onderwijshervormingen. De middelbare school van Tsipras in de wijk Ampelokipoi werd het coördinatiecentrum voor een studentenprotest dat uiteindelijk leidde tot ontslag van de minister van Onderwijs en het terugdraaien van een groot deel van de plannen.

In een vaak herhaald interview met de publieke omroep uit die tijd zegt Tsipras, een vroegwijs joch met een grote kuif en een bordeauxrode coltrui, dat het ministerie van Onderwijs meer respect moet tonen voor studenten en voor hun recht om zelfstandig te bepalen of ze lessen overslaan.

Ook in zijn overwinningsspeech gisteravond op het plein voor de universiteit van Athene was respect een belangrijk thema. De klinkende overwinning van zijn partij betekent een „einde aan vijf jaar vernedering en leed” beloofde Tsipras de juichende aanhang. Concreter werd hij niet.

De partijleider is typerend voor zijn generatie. Zelfverzekerd en doordrenkt met linkse idealen, maar pragmatischer dan de scherpslijpers die de onderdrukking van communisten in Griekenland aan den lijve hebben meegemaakt. Tsipras werd vier dagen na de val van het rechtse kolonelsregime in 1974 geboren. Tot die tijd werden communisten in Griekenland met Amerikaanse hulp uit de ambtenarij geweerd en bespioneerd.

Terwijl Tsipras naar de basisschool ging, kwam een regering van socialisten aan de macht en werd dat onrecht hersteld. Links zijn mocht opeens weer. Antiamerikanisme was in de mode. Er werden banen gecreëerd voor ex-communisten, ter compensatie van hun vroegere uitsluiting. Tsipras werd lid van een communistische jeugdbeweging, net als zijn vriendin van de middelbare school Peristera Batziana, met wie hij twee jonge zoontjes heeft.

Smerissen, varkens, moordenaars

De belangrijkste opiniemakers in die tijd, tegen wie linkse jongeren opkeken, waren studenten die hadden deelgenomen aan protestacties tegen de rechtse dictatuur. Het dramatische hoogtepunt was de bezetting van de polytechnische faculteit in Athene, waar het regime tanks op afstuurde. Tsipras is opgeleid tot ingenieur aan diezelfde faculteit, die bekendstaat als bolwerk van links protest. In sommige jaren werd er meer geprotesteerd en gestaakt dan lesgegeven. Nog altijd hangen spandoeken met politieke teksten aan de hekken rond het universiteitsgebouw.

Behalve civiele techniek leerde hij daar dat links het morele gelijk heeft en dat ‘rechts’ – de politie en het leger – hoort bij de onderdrukkers. Tsipras liep mee in betogingen en scandeerde dan net als iedereen: „Smerissen, varkens, moordenaars!”

Maar nog tijdens zijn middelbareschooltijd stortte de Sovjet-Unie in en zwakten de ideologische tegenstellingen af, zelfs in het zwaar verdeelde Griekenland. De communistische en socialistische partijen moesten hun posities, ook tegenover elkaar, opnieuw bepalen. Tsipras werd actief als leider van de jeugdafdeling van Synaspismos, een communistische partij die inmiddels is opgegaan in de ‘radicaal-linkse coalitie’ Syriza. Vanaf begin jaren negentig tot halverwege de economische crisis moesten ze het doen met drie tot vijf procent van de stemmen.

Tsipras rondde zijn studie in 2000 af. Ook daarna bleef politiek zijn voornaamste bezigheid. Hij deed mee in protesten tegen de globalisering en werd lid van het partijbestuur. Binnen de partij, die zichzelf ‘radicaal-links’ noemt, gold hij als gematigd. Geen ideologisch scherpslijper, maar iemand die luistert, het compromis zoekt en politieke kansen ziet. Daardoor kon hij een rol spelen bij de vele fusies, die uiteindelijk hebben geleid tot de linkse coalitie Syriza, aanvankelijk een kiesverbinding van dertien politieke groepen. In 2006 stelde hij zich kandidaat voor burgemeester van Athene en deed het onverwacht goed, wat zijn positie binnen de partij versterkte.

Door de financiële en economische crisis ging Syriza een grotere rol spelen in de Griekse politiek. Grieken zijn woedend op de politieke partijen die de afgelopen decennia hebben geregeerd en snakken naar alternatieven. Aanvankelijk gold Syriza als niet meer dan een protestpartij. Eentje die bovendien veel kritiek kreeg, omdat de leiding volgens tegenstanders nooit duidelijk stelling neemt tegen links geweld. Een Syriza-premier was aan het begin van de crisis nog onvoorstelbaar.

Che Guevara-portret verdween

Dat veranderde in 2012, toen Griekenland voor de tweede keer een internationaal miljardenkrediet met strenge voorwaarden kreeg en twee keer parlementsverkiezingen werden gehouden. De sociaal-democraten van regeringspartij Pasok, waar ook de vader van Tsipras vroeger op stemde, hadden definitief afgedaan als gecorrumpeerde elite. Syriza werd met 26,9 procent van de stemmen de tweede partij.

Regeringsmacht werd een reële mogelijkheid en het idee dat Alexis Tsipras premier zou worden meer dan een lachwekkende fantasie. Tsipras lag opeens onder een vergrootglas. Iedereen vond dat hij plezierig is om naar te kijken, zo lekker gewoon, zo Grieks. Hij heeft in tegenstelling tot de elitekinderen premier Antonis Samaras en George Papandreou niet in het buitenland gestudeerd. Maar inhoudelijk kwam hij in interviews met internationale media die hem doorzaagden over economische en monetaire kwesties slecht over.

Door internationaal georiënteerde Grieken werd zijn slechte beheersing van het Engels belachelijk gemaakt. Religieuze ouderen hadden het erover dat hij niet naar de kerk gaat en niet is getrouwd met de moeder van zijn kinderen. Hij kreeg kritiek omdat hij zich socialist noemt, maar zijn vrouw in een privékliniek is bevallen. In ieder interview of portret van de jonge politicus werd het Che Guevara-portret op het partijkantoor genoemd. De verschillen binnen de bonte partijencoalitie werden breed uitgemeten.

De verkiezingen van 2012 schudden Syriza wakker. Velen waren stiekem opgelucht dat ze nipt van de conservatieve partij Nieuwe Democratie hadden verloren. Het was duidelijk dat een moderniseringsslag nodig was. Het partijkantoor kreeg een beurt. Het Che-portret werd vervangen door iets moderners: een bont schilderij van twee stieren. Tsipras spijkerde zijn Engels bij. De harde kaders van de partij kregen van hem te horen dat ze hun principiële kritiek beter binnenskamers konden houden als ze ooit serieus kans wilden maken hun idealen in de praktijk om te zetten.

Syriza schoof op richting het politieke midden. Tsipras ging op tournee door Europa. Over vertrek uit de eurozone wordt door de top van de partij niet meer gepraat. Hoe ingrijpend de veranderingen waren, bleek tijdens de verkiezingscampagne. De protestpartij van vroeger stelde nu alles in het werk om Grieken en Europeanen gerust te stellen.

Alexis Tsipras moest van zijn radicale imago af om een geloofwaardige potentiële premier te worden. De bijstelling ging in zo’n hoog tempo dat ultralinkse Grieken alweer morren dat Tsipras wel heel weinig idealen heeft. Waar staat hij nu precies? Na de verkiezingsoverwinning zullen Grieken daar tegelijk met andere Europeanen achter moeten komen.