Griekenland stemt: zorgt Syriza voor een botsing met Europa? We praten je bij

Een stembureau deze ochtend in Athene. De Griekse bevolking stemt vandaag over een nieuwe parlement.
Een stembureau deze ochtend in Athene. De Griekse bevolking stemt vandaag over een nieuwe parlement. Foto AP / Thanassis Stavrakis

Vandaag mag Griekenland naar de stembus voor de parlementsverkiezingen. In de afgelopen vijf jaar gaf Europa het land zo’n 230 miljard euro te leen. Nu gaat de linkse oppositiepartij Syriza, die terugbetaling van de lening ter discussie stelt, in de laatste peilingen aan de leiding. Wat betekent dat voor ons? En hoe zat het überhaupt met Griekenland? We praten je bij.

Hoe zat het ook alweer met Griekenland?
De Grieken kampen nu zo’n vijf jaar met crisis. Het land heeft een enorm begrotingstekort en een heel forse staatsschuld. Om te voorkomen dat Griekenland failliet zou gaan, heeft het Internationaal Monetair Fonds (IMF) hulp aangeboden, samen met landen uit de eurozone: er kwamen leningen. In ruil daarvoor moeten de Grieken flinke hervormingen doorvoeren, in de hoop dat het land economisch en politiek stabiel wordt. Het hervormingsprogramma is nu aan de gang.

Hoeveel de Grieken kregen? Ruim 230 miljard euro, waarvan bijna 18 miljard van Nederland. Het grootste deel ervan is gebruikt voor het financieren van de overheidsschuld. Die is inmiddels opgelopen tot 175 procent van het bruto binnenlands product. Ook zette Griekenland het geld in om de banken te redden. De maatregelen hebben effect: de Griekse economie trekt aan, er zijn minder werklozen en de laatste bezuinigingsrondes in het land zijn bijna afgerond.

Tijd om de laatste stappen van het hervormingsprogramma te zetten, zoals netjes is afgesproken met de IMF en de Europese Unie (EU). Maar dat doen de Grieken niet, want juist nu zijn er verkiezingen. Die gaan gepaard met bijbehorende grote campagnes, waarbij tegenstellingen in de politiek (en in het land) flink worden uitvergroot. En die terugbetalingen? Daar kan Europa naar fluiten, zeggen sommige partijen. Waaronder een van de grootste.

De Griekse economie trekt weer aan en de werkloosheid daalt.

ANP infographics

ANP infographics

Waarom zijn er nú verkiezingen?
Kort gezegd: na eerdere verkiezingen was het Griekse parlement het in de eerste, de tweede en ook de derde stemronde oneens over de president. De conservatieve premier Antonis Samaras kreeg geen vereiste gekwalificeerde meerderheid (180 van de 300 stemmen) voor zijn kandidaat-president en oud-minister Savros Dimas. En dus heeft het parlement nieuwe, vervroegde verkiezingen afgedwongen, zo’n achttien maanden eerder dan wettelijk verplicht. Dat moet, zo staat in de Griekse grondwet.

De Griekse verkiezingen zijn belangrijk: de partij die het grootst is krijgt een ‘winnaarsbonus’ van 50 extra zetels op een totaal van 300. Eerder waarschuwde Samaras dat vervroegde verkiezingen “rampzalig” zouden zijn, omdat Griekenland nu nog in onderhandeling is met zijn schuldeisers. Beleggers worden maar wat onrustig van die politieke instabiliteit.

Geen wonder. De vorige parlementsverkiezingen in 2012 waren roerig. Even bestond de kans dat de linkse partij Syriza, die verkondigde met Griekenland uit de eurozone te stappen, zou winnen. Gevreesd werd dat de zwakkere economieën binnen de zone één voor één zouden omvallen. Maar Syriza won niet. Sindsdien hebben veel Grieken het gevoel dat er weinig veranderd is, terwijl ze snakken naar verandering, schrijft (€) NRC-correspondent Marloes de Koning:

Ze zijn een stuk armer dan vijf jaar geleden, maar in de regering zien ze dezelfde koppen als voor de crisis. Het soort politici dat ze de penarie in heeft geholpen. En opnieuw dreigen die mannen met hel en verdoemenis als ze het aandurven voor een ander te stemmen. Daar worden de Grieken een beetje recalcitrant van.

Bij de huidige verkiezingen is Syriza opnieuw in beeld. Volgens de meest recente opiniepeilingen stemt 26,5 procent van de Grieken op Nieuwe Democratie, de centrum-rechtse partij van zittend premier Samaras, en 33,5 procent op het linkse Syriza. De kans dat Syriza de verkiezingen wint, is dus aanzienlijk.

Een prognose van de zetelverdeling in het Griekse parlement.

ANP infographics

ANP infographics

Stel: Syriza wint inderdaad. Wat heeft dat voor gevolgen?
Syriza is een radicale coalitie van eco-socialisten, trotskisten, radicalen en eurocommunisten - allemaal extreemlinkse groeperingen in Griekenland die rond de jaren zestig zijn opgericht. Een stem op Syriza is een stem tegen ‘gecorrumpeerde massamedia’ en voor democratie, zo propageert de partij.

Ook wil Syriza een ander beleid in Europa. De partij dreigt niet uit de eurozone te stappen, zoals in 2012, maar voert een gematigder koers. Wel zet Syriza zich af tegen zware bezuinigingen en hervormingen die Griekenland moest doorvoeren in ruil voor financiële steun. Syriza belooft de Grieken dat afspraken met de EU en het IMF worden opengebroken. Dat beïnvloedt de kiezers: op Syriza stemmen voelt als diep ademhalen, ogen dicht en in het diepe springen - op hoop van zegen.

Alexis Tsipras, de leider van Syriza, pleit ook voor een ‘schuldenconferentie’. Die constructie lijkt op die in 1953, toen het naoorlogse Duitsland een akkoord sloot met buitenlandse schuldeisers. Onlangs zei Tsipras: “De toekomst is begonnen. Nog een paar dagen en de politiek van bezuinigen behoort tot het verleden.” Gisteravond, over het schuldenprobleem van de Grieken:

“[Indien ik regeringsleider word, wil ik] met de europartners gaan praten over een duurzame en voor alle partijen aanvaardbare oplossing.”

Alexis Tsipras, leider van Syriza, met zijn aanhangers.

Alexis Tsipras, leider van Syriza, met zijn aanhangers. Foto EPA / Sotiris Barbarousis

Gaan we de Griekse schulden dan ook kwijtschelden?
Zo makkelijk ligt dat niet. In Brussel gaat het steeds vaker over een (gedeeltelijke) kwijtschelding van de Griekse schuld, maar de twijfel is groot. Ten eerste is Europa bang voor een domino-effect: als de Grieken minder hoeven te betalen, willen de Spanjaarden en de Portugezen dat misschien ook. Ten tweede is kwijtschelding lastig te verkopen voor een regering die de kiezer heeft beloofd het uitgeleende geld tot op de laatste cent terug te halen. Een voorbeeld hiervan is Nederland.

Afspraak is afspraak, een staatsschuld is een staatsschuld. Dan maakt het toch niet uit wie in Griekenland aan de macht is? Nou, dat is de vraag. Net als in het begin van de financiële crisis in Europa in 2009 zet Griekenland een trend. In alle Europese landen wordt in de politiek gevreesd voor aanstormende, radicale nieuwkomers (€). NRC-correspondent Stéphane Alonso:

Extreme partijen zijn sinds de eurocrisis in sommige landen weliswaar bezig aan een opmars, maar nergens hebben ze de macht weten te grijpen. In Griekenland kan dit nu, voor het eerst, wel gebeuren: het links-radicale Syriza voert de peilingen aan. Net nu de EU de omslag aan het maken is van crisismanagement –‘de boel bij elkaar houden’ – naar toekomstgericht beleid, zoals het recent door Juncker gelanceerde investeringsplan voor Europa.

Alexis Tsipras, de leider van Syriza, tweet een foto van zichzelf op de Griekse televisie. Hij is overtuigd van de overwinning: “Op maandag begint een nieuw tijdperk.”

Twitter avatar atsipras a.tsipras Από τη Δευτέρα αρχίζει μια νέα εποχή.
Με οδηγό τη δημοκρατικά εκφρασμένη θέληση του λαού μας. #ekloges2015 http://t.co/pCbl1e0cxp

Premier Rutte wilde in het tv-programma Buitenhof niet ingaan op een mogelijke afschrijving/kwijtschelding. Dat Griekenland wellicht uit de eurozone zou vertrekken, een ‘Grexit’, zou volgens Rutte “bizar” zijn. Daarbij wil driekwart van de Grieken in de eurozone blijven. Rutte:

“Griekenland moet zich aan de afspraken houden en ik ga ervan uit dat ze dat doen. [...] De Grieken hebben zoveel gedaan om de afgelopen vier, vijf jaar hervormingen en bezuinigingen en al dat achterstallig onderhoud door te voeren, dat het werkelijk bizar zou zijn om daar nu mee te stoppen.”

Hier de uitzending van Buitenhof met premier Rutte (vanaf 35.30).


Juncker, voorzitter van de Europese Commissie, sprak op de Oostenrijkse tv over een “verkeerde” uitslag. “Ik zou niet graag zien dat extreme krachten aan de macht komen.” Ook de Franse president Hollande gaf in een radiointerview een duidelijke boodschap af. Hij zei dat de “Grieken vrij beschikken over hun eigen lot”, maar dat ze ook “bepaalde verplichtingen” hebben, “die allemaal nagekomen moeten worden”.

Wat als de Grieken, onder leiding van Syriza, niet alles willen afbetalen? Zo’n betalingsconflict kan Brussel niet aan, schrijft (€) Alonso.

Het economisch herstel in de Europese Unie is op dit moment te wankel. Bovendien zou het koren op de molen zijn van andere populistische bewegingen in Europa. Een mogelijke oplossing is het verlengen van de looptijd van Griekse schulden: EU-leiders kunnen dan volhouden dat elke cent wordt terugbetaald - alleen misschien wat later dan gepland. Syriza kan dan toch claimen dat Griekenland is gematst. En het belangrijkste: niemand lijdt gezichtsverlies.

Lees ook in NRC Handelsblad (€): Warm blijven in de Griekse crisisSyriza stemmen voelt als ‘ogen dicht en springen in het diepe’ en Brusselse zorg voor Griekenland slaat om in onverstoorbaarheid