We laten onze eigen mensen in de steek

Volgens de Britse denker Larry Siedentop werkt het morele vacuüm in Europa radicalisering in de hand. Hij bepleit een open debat over de vergeten westerse waarden. „Debatteren dwingt tot nadenken, een acceptabele vorm van dwang.”

Illustratie Roel Venderbosch

Het zijn interesting times, zegt hij. „Eerlijk gezegd is het me zelfs iets te interesting.” Politiek filosoof Larry Siedentop (78) doet het al een paar jaar kalmer aan, maar dat betekent niet dat hij is gaan tuinieren. Hij woont in Londen maar werkt nog steeds twee dagen per week aan de universiteit van Oxford. Hij schrijft en publiceert. En hij maakt zich grote zorgen over de vraag hoe het Westen zijn systeem van burgerlijke vrijheden en gelijke rechten overeind kan houden in gepolariseerde tijden. We bevinden ons volgens hem op een historisch kruispunt: wordt het meer debat of meer geweld?

Siedentop is een Amerikaan met Duits-Nederlandse voorouders die Groot-Brittannië als tweede vaderland heeft. Ruim tien jaar geleden waarschuwde hij in een geruchtmakend boek, Democracy in Europe, over de weeffouten in de Europese Unie, die volgens hem daardoor afstevende op een democratische crisis.

Die crisis is er gekomen. Burgers voelen steeds minder een band met degenen die hen besturen, zegt hij tijdens een gesprek in Londen. „Het Europees Parlement heeft veel macht maar geen gezag. En nationale regeringen hebben nog wel gezag, maar juist steeds minder macht. Dat is de voedingsbodem voor populisten die pretenderen dat alle macht terug zou moeten naar de nationale staten en uit de Unie willen stappen” – een illusie in een tijd van globalisering waarin samen sterk het devies zou moeten zijn. „Door de eurocrisis zijn de middelpuntvliedende krachten alleen maar sterker geworden. Waar de meeste landen vroeger voor meer integratie waren, vliegen nu de vreselijkste beschuldigingen over en weer.”

Maar intussen heeft Europa er een nieuwe crisis bij gekregen, een morele. „Europa is onverschillig geworden over waar het voor staat”, zegt hij. „We zien alles puur in economische, materialistische termen. Europa als grote supermarkt. Maar we proberen steeds minder onszelf te begrijpen, te onderzoeken waarom we geloven wat we geloven. Dat komt ook door de ongeëvenaarde welvaart sinds het eind van de Koude Oorlog. Het bijna-marxistische idee heeft postgevat dat alles zichzelf wel regelt. Maar dat economisch denken heeft het liberalisme misvormd.”

De aanslagen in Parijs onderstrepen volgens Siedentop hoe gevaarlijk dat is. „Hoe presenteren we ons liberale Westen aan al die jongeren van de tweede of derde generatie immigranten uit moslimlanden die zich afgewezen voelen en zich afvragen waar ze bij horen? Als het alleen in termen van consumentisme is, bereik je ze niet. Dan is het niet moeilijk om te zien wat ze veroordelen en is het begrijpelijk dat de islam, de extreme islam, bij die jongens een moreel vacuüm vult. In interviews met moslimbekeerlingen hoor je altijd dat hun leven tot dan toe zo leeg was. Dat betekent dat wij onze eigen mensen in de steek hebben gelaten.”

Als we niet langer begrijpen dat het liberalisme geen vanzelfsprekendheid is maar een moreel fundament heeft, vergeten we de waarde van al onze verworven vrijheden, aldus Siedentop. Dan lopen we het gevaar dat we het debat inderdaad moeten voeren in de termen van de critici, die het Westen als leeg en amoreel beschouwen. En dan wordt het moeilijk die liberale seculiere staat te verdedigen.

Over de vraag wat die westerse waarden dan wel zijn, publiceerde Siedentop vorig jaar een, opnieuw geruchtmakend, boek: Inventing the Individual. Zijn stelling: het liberalisme, met zijn nadruk op individuele vrijheid en het persoonlijk geweten, is geen product van de Verlichting die zich afzette tegen de autoritaire kerk, maar had zijn wortels al in het vroege christendom. De boodschap van Paulus dat alle mensen gelijk zijn voor God, groeide tijdens de Middeleeuwen uit tot het idee dat iedereen gelijk was voor de wet. En het leidde uiteindelijk tot de liberale democratie en grondrechten voor elk ‘individu’, die oude waarden en onvrijwillige verbanden vervingen – familie, geslacht, stam of kaste is geen kwestie van keuze. Het liberalisme is dus niet anti-christelijk.

Dat laatste idee lijkt juist in Frankrijk een probleem.

„De Fransen zien ‘laïcité’, de strikte scheiding van kerk en staat, als het tegenovergestelde van religie. Maar het secularisme werd geboren in het christendom en werd vanaf de zestiende eeuw ingezet om de institutionele macht van de Katholieke Kerk te breken, met goede reden overigens. Zo creëerde het christendom als het ware zijn eigen antilichamen.”

Kan ‘vrijheid-gelijkheid-broederschap’ het morele vacuüm vullen?

„De tweede generatie immigranten voelt er niets bij. Met alle nadruk die Frankrijk legt op eenheid en solidariteit, dekt het toe hoeveel verdeeldheid daarover is. Dat speelt overal, maar in geen ander land is de politieke klasse minder geneigd om de publieke opinie te raadplegen over integratie. Omdat ze doodsbenauwd zijn voor de uitkomst, en waarschijnlijk terecht. Ze zouden kunnen proberen de publieke opinie te vormen en aan hun kant te krijgen, maar laten het na. De beslissing van president Hollande om Marine Le Pen niet uit te nodigen voor de herdenking van die aanslagen, is een vreselijke vergissing. Het laat goed zien hoe zwak het secularisme zich eigenlijk voelt.”

Wat moet Frankrijk nu doen?

„Het eerste lijkt me de ontmanteling van de ‘quartiers sensibles’, de getto’s van de banlieue waar zoveel mensen zonder uitzicht op elkaar zitten. Dat kost tijd en is moeilijk, maar er moet iets aan gebeuren. In Londen, zelfs in de allerrijkste delen van de stad, vind je nog sociale woningbouw en verschillende sociale groepen die volkomen door elkaar heen leven.

„Verder kan het belang van openbaar debat niet genoeg worden benadrukt. Ja, er bestaat het gevaar van zelfcensuur en het omzeilen van gevoelige onderwerpen. Maar het liberalisme verdient een robuuste verdediging. Niet beledigen om het beledigen zelf. Als moeilijke kwesties worden aangesneden op een beschaafde manier, in het openbaar, kan dat een hoop goed doen. Debatteren is een beproefde methode om objectiever naar een kwestie te kijken. Het dwingt tot nadenken, een acceptabele vorm van dwang. Het proces zelf zou mensen kunnen veranderen. En allicht sommigen ervan overtuigen dat secularisme niet hoeft samen te vallen met immoraliteit. Dat is een eerste stap.”

Eigenlijk zou het zelfs op Europees niveau georganiseerd moeten worden, zegt Siedentop: jaarlijks een week openbare discussies over geloof, dwang, rechten. Een soort ‘Davos-conferentie voor Fundamentele Vragen’. „Gebruik het Vredespaleis in Den Haag! We hebben bijeenkomsten over bewapening en dergelijke, waarom niet proberen om over verschillen in geloofsopvattingen overeenstemming te bereiken? En dan liefst op tv. Het zou fascinerend zijn.”

Wie zou u uitnodigen?

„Kerkelijke leiders, een paar imams, wetenschappers met belangstelling in politieke en sociale theorieën. Ik heb het niet uitgewerkt, maar het zou moeten gaan over wat nu wel of geen fundamentele rechten zijn. De notie van fundamentele rechten loopt gevaar door de inflatie van het taalgebruik over rechten in het algemeen. Alle dingen waaraan behoefte bestaat worden ‘rechten’ genoemd. Dat ondergraaft het idee dat er grondrechten zijn.

„Het zou moeten gaan over het verschil tussen vrijwillige en onvrijwillige verbanden, zoals familie of geslacht. En, dat heeft ermee te maken, of je geloof kunt opleggen of niet. Wie zulke kwesties aansnijdt wordt vaak weggezet als extremist, maar mensen moeten wennen aan discussie.”

In de islam gaan ‘onvrijwillige verbanden’ – familie, geslacht – boven individuele rechten. Is daarover wel overeenkomst denkbaar?

„Dat is de grote vraag van onze tijd. De islam genereert een cultuur van regels, en het christendom een cultuur van principes. Daar zit een groot verschil tussen, maar laten we er vooral over praten!”

Maar dat heeft alleen zin als er dus ook een soort seculier islamisme bestaat.

„Een hervormde islam, ja. In het begin van de Arabische Lente was ik erg hoopvol dat er zoiets zou komen. Maar wat er sindsdien is gebeurd dompelt me in somberheid. Wat nu doorgaat voor gematigd in het Midden-Oosten, blijkt alleen te kunnen bestaan door militaire regimes, in plaats van door publieke opinie.

„Dat is waarom Turkije zo interessant is. Ik ben ervan overtuigd dat president Erdogan een spelletje heeft gespeeld met de Europese Unie. Hij gebruikte democratisering, die de EU eiste in ruil voor toetreding, om van de politieke invloed van de militairen af te komen. Nu dat is gelukt, zien we Turkije afglijden naar islamisme.”

Het idee van een vrij individu, een westerse uitvinding, staat nu tegenover andere ideeën. In het moderne China blijft het belang van het individu ondergeschikt aan dat van de staat, ook al is de markt er steeds vrijer. Wat je overhoudt is geen liberale democratie, maar populisme. Dat gevaar bedreigt ook het Westen zelf, denkt Siedentop. Populisten als Le Pen en Wilders zeggen de westerse waarden te verdedigen, maar doen dat met een beroep op niet-liberale argumenten. Toch is dat niet helemaal onbegrijpelijk.

„In Groot-Brittannië bestaat de neiging te zeggen dat alle immigratie goed voor ons is, maar eerdere immigratiegolven – als je tenminste niet helemaal teruggaat naar de Angelen en Saksen – waren erg klein. Ik geloof dat in Londen nu veertig procent van de bevolking in het buitenland is geboren.

„Vragen daarover worden in heel Europa ontweken en kiezers voelen zich niet serieus genomen. Het proces komt in een stadium waar immigratie niet alleen belangen raakt maar ook identiteiten. Dat punt is nu bereikt, en verklaart de felle reacties tegen immigratie.”

Met kans op Marine Le Pen als president?

„Dat zou het einde van de Europese Unie betekenen.”

Dat is niet ondenkbaar, want Le Pen zou Frankrijk uit de EU kunnen leiden. Wat ons terugbrengt bij het punt dat Siedentop in zijn vorige boek aansneed: de afnemende solidariteit tussen Europese landen. Hij noemt het „alarmerend” hoe Groot-Brittannië langzaam lijkt weg te drijven uit de EU. Als premier Cameron in mei de verkiezingen wint en het beloofde referendum over het EU-lidmaatschap uitschrijft, kan dat zomaar een ‘nee’ worden.

Maar die situatie is ook paradoxaal, meent Siedentop. „Want de Britten bungelen nu aan de rand, terwijl in heel Europa de publieke opinie nog nooit zo gelijk op heeft gelopen met Britse ideeën.”

Dat besef valt alsnog te exploiteren, hoopt hij. Als de Britten het idee zouden hebben dat Europa daadwerkelijk zijn eigen hervormingen organiseert, denken ze misschien: we’re not alone”.

Hoe dan?

„De beste oplossing is helemaal opnieuw beginnen. Maar dat zit er niet in.”