Wat zou jij stemmen als de kachel het niet meer doet?

Zondag stemmen Grieken waarschijnlijk een radicaal linkse partij tot grootste van het land. Eerst raakte de crisis vooral kwetsbaren, nu is het geduld van de middenklasse ook op. In zestig procent van de huishoudens is geen verwarming meer.

Olga Kouklaki vindt het steeds moeilijker haar rondje door het gebouw te doen. De 74-jarige weduwe van de vierde verdieping zorgt er al zeventien jaar voor dat de gezamenlijke rekeningen voor water, elektriciteit, schoonmaak, liftonderhoud en de stookolie van Elikonos 99 in de wijk Kypseli worden betaald.

Maar sinds 2010, toen de economische crisis in Griekenland voelbaar werd, lukt dat steeds slechter. Kouklaki schrijft begeleidende briefjes bij de rekeningen en schuift ze bij haar buren onder de deur door. „Het is tegenwoordig net alsof ik ze niet geschreven heb”, zegt ze. Haast niemand betaalt.

In de gangen tussen de 39 appartementen in het gebouw is het steeds minder gezellig geworden. Buren ontwijken elkaars blikken. Ze groeten minder. En het is er nu koud. Gezamenlijk stookolie inkopen voor de centrale verwarming, zoals gebruikelijk in Griekse appartementengebouwen, lukt al vier jaar niet meer. Voor de meeste Grieken geldt dat als de buren niet betalen, zij ook zitten te kleumen in de winter.

Elikonos 99 is een breed appartementengebouw aan de rand van de centrumwijk, vlak naast een voetbalveld. De straat loopt heuvelopwaarts. Aan weerszijden staan polykatoikíes, de typerende naoorlogse bouw in Griekse steden. Het zijn functionele, maar weinig charmante beige woonblokken van drie, vier of vijf lagen met balkons vol planten. Elikonos 99 is gebouwd in 1973 en groter dan de meeste.

De koperen hanglampen in de gangen en het marmer bij de entree laten zien dat dit een verzorgd gebouw was. Bij een tweede blik vallen de vochtplekken op. Er is een smalle lift en op de begane grond een stookhok. Daar staat de ketel voor de centrale verwarming. Hij werkt op stookolie, die per kleine tankwagen wordt gebracht die zo dicht mogelijk bij het gebouw parkeert en de brandstof via een dikke slang naar binnen pompt. Het komen en gaan van de tankwagens was in de wintermaanden een gebruikelijk gezicht in Griekse wijken.

Het uurtje per dag stoken is weg

Dat is het intussen niet meer. In de meeste gebouwen is zwaar bezuinigd op verwarming sinds de belasting op stookolie omhoog ging terwijl de inkomens daalden. Aanvankelijk besloten bewoners in overleg dat de kachel nog maar een uurtje per dag aanging om olie te besparen. Daarna ging in veel gebouwen de ketel helemaal uit. Verwarming veranderde van een basisvoorziening in een luxe product. Volgens cijfers van Greenpeace in Griekenland heeft zestig procent van de huishoudens geen centrale verwarming meer.

„De eerste winter was dit huis een paradijs”, vertelt Vassileia Kourou (40), die samen met Kostas Emmanouilidis (44) in 2009 een appartement op de tweede verdieping kocht. Zij is lerares op een basisschool. Hij geluidstechnicus bij een radiostation dat Griekse muziek uitzendt en basgitarist in een band. Ze prijzen zich gelukkig dat ze beiden een vast contract hebben en er tijdens de crisis niet al te veel op achteruit zijn gegaan.

Wel zouden ze met terugwerkende kracht niet meer hebben gekozen voor een huis van 120 vierkante meter. Het is iedere maand een worsteling om de hypotheek op te kunnen brengen en het in de winter warm krijgen lukt niet. „Steeds als we ons door het huis verplaatsen slepen we een elektrisch kacheltje of een kat met ons mee”, lacht Kourou.

Aanvankelijk raakte de economische crisis vooral de kwetsbaren, de mensen zonder vast werk en spaargeld. Door de kou in de appartementengebouwen is het gevoel van armoede ook de huizen van de middenklasse binnengedrongen, schrijft Maria Katsounaki, columnist voor dagblad Kathimerini. Het Nederlandse tijdschrift Lychnari, dat kopt met ‘De dood van het flatgebouw’, nam haar column over. „De stookoorlog verziekt de sfeer in het gebouw. (...) Vroeger was het niet veel anders maar toen zorgde de relatieve welvaart voor een dragelijk, laten we zeggen pijnloos, samenleven. Nu druipt het vocht langs de muren. Beton mag dan een gemiddelde levensduur hebben van honderd jaar, maar ondertussen rot het woongenot nu al weg.”

Syriza belooft verwarming

De verwarming is ook een thema in de verkiezingen van zondag. Toen de grootste kanshebber op het premierschap, Alexis Tsipras van de socialistische partij Syriza, tijdens een speech de plannen van zijn partij uiteenzette beloofde hij onder meer ‘de verwarming weer aan te draaien’. Kourou is er gevoelig voor. „Vorige week zat hier ijs op het balkon”, rilt ze. „Binnen is het vaak kouder dan buiten.”

Hun timing had achteraf beter gekund, denken Kourou en Emmanouilidis. In september 2008 vroegen ze een hypotheek aan. In de financiële wereld spookte het toen al flink, maar burgers in Griekenland merkten daar niets van. Ze kozen voor een van de banken die deels in handen was van de staat. Daar was de rente wat lager. Maar staatsbedrijf en dus bureaucratisch, zegt Emmanouilidis. Het duurde tot de zomer van 2009 voor de hypotheek rond was en ze in hun appartement konden. Op 4 oktober 2009 waren de verkiezingen. Een paar weken daarna maakte de nieuwe minister van Financiën bekend dat hij het begrotingstekort vele malen groter aantrof dan verwacht. Griekenland veranderde in een klap van een klein land waar nog vrolijk werd nagezomerd in de paria van Europa. Alle woede richtte zich op Athene.

Aanvankelijk merkten Kourou en Emmanouilidis er niet zoveel van. De technici bij het radiostation werden in het weekend vervangen door een computer die muziek draait. En de Postbank waar ze hun lening hadden, fuseerde met de commerciële Eurobank. Hier en daar zie je nog een verdwaalde gevel met een blauw-gele TT, het vroegere logo.

Eerst waren het een of twee huishoudens in het gebouw die zeiden niet meer aan de stookolie te kunnen meebetalen. Het besluit ermee te stoppen zou het jaar daarop worden heroverwogen. Maar dat jaar was het aantal huishoudens met betalingsproblemen gegroeid. Een voor een vertrokken de buitenlandse huurders. Het waren Albanezen, Roemenen en Bulgaren die in Griekenland waren om te werken. Ze gingen terug en lieten schulden achter, vertelt Olga Kouklaki, de weduwe van de vierde verdieping. Haar studerende kleinzoon woont bij haar in. Ze moet het doen met een karig nabestaandenpensioen. „Omdat het al zo weinig was, ben ik maar veertig euro gekort tijdens de crisis.”

De gezamenlijke rekeningen in het pand worden inmiddels gedragen door slechts tien van de 39 huishoudens, waaronder zijzelf, vertelt Kouklaki. Ze heeft een rode ordner vol onbetaalde rekeningen. Hij is geordend naar verdieping. Een tabblad voor de schulden van de derde verdieping. Een tabblad voor die van de tweede, ongeveer net zo dik. Het gaat vaak om kleine bedragen: 11 euro, 37 euro.

Bezuinigen op onderhoud van de lift

Een deel van de bewoners vindt dat Kouklaki de wanbetalers in het gebouw voor de rechter moet slepen. Dat wil ze niet. „En dan?”, vraagt ze. „Het is heel moeilijk. „Sommigen zijn hun baan kwijt.” Ze weet niet precies wie. Niet iedereen praat er open over. „Ik heb ook maar een pensioen. Ik kan niet voor de anderen betalen.” Ze vreest de dag dat ook op het onderhoud van de lift moet worden bezuinigd. „Levensgevaarlijk”, zegt ze.

Ik blijf stug lachen, zegt Olga Zotou (50) die op dezelfde verdieping woont als Vassileia Kourou en Kostas Emmanouilidis. „Volgens mij denken sommigen dat ik een beetje zwakzinnig ben omdat ik altijd een glimlach heb.” Haar man werkt in een autospuiterij. Haar dochter heeft net een opleiding tot schoonheidspecialist afgerond en zoekt werk. Ze redden het wel met een vest aan en twee elektrische kachels, zegt ze. Ze hebben gespaard. En het is maar een paar maanden per jaar. Alleen vervelend dat ze de was niet droog krijgt.

Inmiddels wordt zelfs de discussie niet meer gevoerd. Het heeft geen zin opnieuw over de verwarming te beginnen. Dat was iets van voor de crisis. De een loopt de hele maand januari met een ochtendjas over zijn kleren aan in huis. De ander zit te ontbijten in de warme blaaslucht van de airco. Over de verwarmingselementen in de woning van Vassileia Kourou en Constantine Emmanouilidis ligt een sjaaltje van voetbalclub PAOK met een paar schilderijtjes erop. De kachel heeft een tweede leven gekregen als tafel.