Niet roken of zonnen, wel kinderen baren

Kanker wordt voor eenderde veroorzaakt door leefstijl. Dus nee, je kunt niet voorkomen dat je kanker krijgt. Maar ja, je kunt de kans wel verkleinen. Gezond eten, veel bewegen en veel kinderen krijgen, schrijft Sander Voormolen.

De eerste vraag die opkomt na de confronterende mededeling dat men kanker heeft, is meestal: waarom ik? En dat antwoord is niet te geven. Kanker kan een kwestie van aanleg zijn, van leefstijl, virusbesmettingen, maar ook van pure pech; doordat fouten ontstaan in het DNA, waardoor cellen gaan woekeren. Eén op de drie Nederlanders krijgt kanker.

De Nederlander kan wel heel wat doen om uit de gevarenzone te blijven. Bijna eenderde van de kanker in Nederland kan toegeschreven worden aan leefstijl, berekenden epidemiologen vorige maand in een artikel in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde. Roken is de grootste boosdoener, verantwoordelijk voor 19 procent van alle nieuwe kankerdiagnoses. Slechte eetgewoonten (10 procent), overgewicht (4 procent), alcoholgebruik (3 procent) en te weinig lichaamsbeweging (2 procent) volgen. Van de sterfte aan kanker onder volwassenen was in 2010 zo’n 38 procent toe te schrijven aan leefstijl; 28 procentpunt daarvan komt door roken.

„Ons onderzoek laat zien dat er met eenvoudige maatregelen veel winst te behalen is om kanker te voorkomen”, zegt Floor van Leeuwen, kankerepidemioloog bij het Antoni van Leeuwenhoekziekenhuis en een van de auteurs van het artikel. De onderzoekers lieten huidkanker buiten beschouwing omdat ze geen betrouwbare gegevens hadden over het aantal uren dat mensen zonnen. In al z’n vormen is huidkanker de meest voorkomende kanker in Nederland. Door afdoende bescherming tegen zonverbranding en het vermijden van zonnebanken is waarschijnlijk veel huidkanker te voorkomen.

Borstvoeding

Ook enkele belangrijke oorzaken van borstkanker zijn in het onderzoek niet meegenomen. Van vroeg kinderen krijgen, meer kinderen krijgen en borstvoeding geven is overigens bewezen dat ze het risico op borstkanker bij vrouwen een stukje verlagen. Van Leeuwen: „Hoewel dit in principe risicofactoren zijn die je kunt beïnvloeden, kun je in onze moderne maatschappij niet van vrouwen verlangen dat zij hun leven hierop aanpassen. De beschikbaarheid van een partner en het maken van carrière zijn immers ook belangrijk.”

Ook virussen kunnen tumoren veroorzaken. Om die reden worden meisjes sinds kort ingeënt tegen humane papillomavirussen. Dat zou op termijn een belangrijke oorzaak van baarmoederhalskanker kunnen wegnemen. Maar omdat de vaccinatiecampagne nog maar een paar jaar geleden begonnen is, zal het effect pas over tientallen jaren merkbaar zijn.

Dat er meer vermijdbare kanker is, blijkt ook uit een wat ouder artikel van Jan Willem Coebergh, emeritus hoogleraar epidemiologie van kanker aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Zijn team vergeleek in 2007 de elf belangrijkste kankers in 28 Europese landen. Ervan uitgaande dat de invloed van erfelijkheid op tumoren en de diagnostiek overal in Europa ongeveer gelijk zijn, dichtten de onderzoekers verschillen tussen landen toe aan omgevingsfactoren. Ze concludeerden dat „ongeveer de helft” van de elf geselecteerde kankers te voorkomen zou zijn.

Ze kwamen uit op dezelfde leefstijlfactoren die het uitgebreide Nederlandse onderzoek liet zien. Vooral stoppen met roken zou kanker verminderen (dat scheelt jaarlijks ruim 10.000 doden), met daarnaast een bescheidener rol voor terugdringen van overgewicht, beperken van alcoholinname, stimuleren van lichaamsbeweging en eten van groenten en fruit.

Historische statistieken hebben wel bewezen dat leefstijl een grote invloed heeft op hoe vaak kanker voorkomt, zegt Coebergh. Hij wijst erop dat er vormen van kanker zijn die verdwijnen of die zelfs in het geheel niet meer voorkomen.

Schoorsteenvegers

„Scrotumkanker, van oudsher een beroepsziekte van schoorsteenvegers en veroorzaakt door blootstelling aan kankerverwekkende stoffen in roet, komt haast niet meer voor. Longkanker daalt nu sterk bij mannen, puur omdat minder mannen roken. De sterke daling van maag- en galblaaskanker is waarschijnlijk te danken aan een verbeterde hygiëne. Schimmels en bacteriën die chronische ontstekingen veroorzaken zijn uitgebannen, mede dankzij de komst van de ijskast.”

Uit de cijfers van het Nederlandse onderzoek blijkt dat roken bij mannen meer bijdraagt aan kanker (23 procent) dan bij vrouwen (14 procent). Omdat vrouwen de laatste decennia ook meer zijn gaan roken, neemt het aandeel longkanker bij hen verder toe. Bij mannen blijkt onvoldoende groente en fruit eten belangrijker bij het ontstaan van kanker dan bij vrouwen, terwijl onvoldoende bewegen juist bij vrouwen een grotere rol speelt.

De onderzoekers verwachten dat overgewicht en slechte voedingsgewoonten de komende jaren een grotere rol gaan spelen bij het ontstaan van kanker. Voor vrijwel alle leefstijlaspecten die het risico op kanker beïnvloeden, geldt overigens dat zij ook het risico op andere chronische ziekten vergroten – denk aan luchtwegziektes, suikerziekte en hart- en vaatzieken.

Maar ook al leef je nog zo gezond, een garantie dat je nooit in je leven kanker zult krijgen, is er niet. „Ik vergelijk het risico op het krijgen van kanker altijd met Russische roulette”, zegt Piet Borst, emeritus hoogleraar biochemie aan de Universiteit van Amsterdam en onderzoeker in het Antoni van Leeuwenhoek.

„De kans dat je door een kogel wordt getroffen is klein, maar natuurlijk wel afhankelijk van hoeveel kogels je in het pistool stopt.” Niet roken is, zo te zeggen, al een kogel minder.

De speciale NRC-bijlage over kanker is hier ook als e-book verkrijgbaar.