Fred ziet alles, dat weten ze

Feyenoord is blij met de coach die zo stroef begon. De scepsis is weg, maar het is zondag tegen Ajax wel aan- of afhaken. „Hij weet iedereen te raken.”

Foto's ANP / Beeldbewerking fotodienst NRC

Wim Kieft slaat het ene glas witte wijn na het andere achterover. Hij zit in een restaurant in Eindhoven, met PSV-coach Fred Rutten. Die moet zijn eerste glas nog leegdrinken. Rutten heeft de oud-topspits in 2009 naar de club gehaald om de aanvallers te trainen. Het gaat niet goed met Kieft. „Volgens mij heb jij een alcoholprobleem”, zegt Rutten die avond.

Kieft zit diep in de problemen, blijkt een tijd later. Hij vraagt Rutten of hij geld kan lenen, om de hypotheek te betalen. De werkelijke reden is dat hij zijn schulden bij zijn drugsdealer moet inlossen. „Fred had me door. En hij werd kwaad. Echt kwaad. ‘Je zit me gewoon voor te liegen’, zei hij.”

Het is een sleutelpassage uit de meeslepende bestseller Kieft, die werd opgetekend door jounalist Michel van Egmond en de NS Publieksprijs 2014 won. Dat moment in het restaurant is voor het eerst dat Kieft iemand vertelt over zijn drankgebruik en cocaïneverslaving. Rutten wil Kieft helpen, op voorwaarde dat hij zich laat opnemen.

De ervaren trainer stuurt hem naar een afkickkliniek in de buurt van Eindhoven, de eerste voorzichtige aanzet naar overwinning van zijn verslaving. Kieft en Rutten zijn sindsdien vrienden. Ze hebben regelmatig contact – ze bellen, sms’en of drinken soms koffie. „Het is een eerlijke, ontwapenende man. Heel beschermend”, zegt Kieft desgevraagd over Rutten. „Maar ook confronterend en direct.”

Geliefd

Fred Rutten (52) uit de Gelderse gemeente Wijchen is misschien wel de meest onderschatte trainer van de eredivisie. Bewonderd door zijn voetballers, een beetje kleurloos voor de buitenwereld. Hij beleeft een turbulent eerste seizoen bij Feyenoord. Afgelopen zomer nog met scepsis onthaald, inmiddels is ‘Fredje’ – zoals ze hem toezingen – geliefd in de Kuip.

Zondagmiddag speelt Feyenoord in Amsterdam de Klassieker tegen Ajax. Er staat veel druk op bij de Rotterdammers, die derde staan in de eredivisie op acht punten achterstand op Ajax. Het is aanhaken of afhaken: Feyenoord moeten winnen wil het zicht houden op een plek bij de eerste twee. Alleen dan zou Rutten de prestatie van zijn voorganger Ronald Koeman (tweede) kunnen evenaren of verbeteren.

Rutten had een valse start op Rotterdam-Zuid. Het naar succes snakkende legioen – de laatste landstitel was in 1999 – reageert terughoudend als zijn naam in het voorjaar bekend wordt gemaakt, als opvolger van de populaire Koeman. De bescheiden Fred Rutten bij de explosieve volksclub Feyenoord, gaat dat wel goed?

De beste spelers vertrekken die zomer. De competitiestart is dramatisch met drie nederlagen en twee gelijkspelen. Het publiek mort. Crisis dreigt in de Kuip. Maar de omslag volgt snel. Een heerlijke Europese voetbalavond tegen Sevilla, plaatsing voor de volgende ronde in de Europa League en een reeks van negen ongeslagen wedstrijden in de competitie maken veel goed.

No-nonsense

Het vertrouwen in Rutten is er. Binnenkort opent Feyenoord de onderhandelingen met de intentie zijn eenjarige contract te verlengen, vertelt technisch directeur Martin van Geel. „Hij heeft stappen gemaakt na een moeilijk begin”, zegt hij. „Er waren tien spelers vertrokken en er kwamen er twaalf bij. Dat is extreem. Dat heeft even tijd nodig.”

Fred Rutten, no-nonsense trainer bij een no-nonsense club. Supporters hebben hem in het hart gesloten, zegt Jeannette Floor, hoofdredacteur van Hand in Hand, het magazine van de Feyenoord Supportersvereniging. „Stapje voor stapje hebben we meer respect voor hem gekregen. Hij brandt spelers niet af en blijft rustig.”

Zijn optredens in de media – in het verleden vaak bekritiseerd wegens gebrek aan flair – worden nu ineens als prettig en rustig ervaren. Floor: „Het twijfelende praten, het slissen, dat heeft zich nu omgekeerd: het komt sympathiek over. Doordat je die man zo bent gaan waarderen is het nu aandoenlijk.”

Bouwvakker

Fred Rutten groeide op als zevende kind in een gezin van negen. Zijn vader Wout maakte lange dagen als bouwvakker. Hij overleed rond zijn vijftigste aan longkanker. Fred was toen veertien. Hij was geen uitgesproken jongen. „In de klas was hij rustig, hij stond niet vooraan”, zegt jeugdmaatje Noud Jansen (52).

Op het voetbalveld kwamen speciale krachten los. „Daar was hij een leider.” Met zijn jeugdvrienden voetbalde hij op het trapveldje in het dorp, bij de lokale club V.V. Alverna of op het schoolplein bij de katholieke basisschool Antonius Alverna. Een dominante verdediger, zijn jeugdteam was rond hem opgebouwd.

Zijn talent wordt ontdekt door FC Twente, dat hem op zijn vijftiende scout. Rutten gaat bij een gastgezin in Enschede wonen. Dertien seizoenen speelt hij verdienstelijk bij FC Twente, als trotse aanvoerder. Op zijn 29ste moet hij noodgedwongen stoppen door een heupblessure. Een dieptepunt. „Alsof de wereld onder je wegglijdt”, zei hij vorig jaar tegen Omroep Gelderland.

Een lange trainerscarrière volgt. Hij bouwt een goede reputatie op, maar dat betaalt zich niet uit in prijzen – op een mooie bekerwinst na, met Twente in 2001. Hij pakt geen landstitel in negen jaar hoofdtrainerschap bij Twente (twee periodes), Schalke 04, PSV en Vitesse.

Het lijkt soms of Rutten op het verkeerde moment instapt. Zo begon hij in Eindhoven na een zeer succesvolle PSV-periode, wat altijd lastig is: Rutten moet na een prijsloze periode onder zijn leiding vertrekken. En ‘zijn’ FC Twente werd voor het eerst landskampioen, juist toen hij weg was.

„Makkelijk redeneren”, noemt oud-spits Jan Vennegoor of Hesselink dat. Hij heeft een goede band met Rutten en speelde ruim tien jaar onder hem, zowel bij FC Twente als PSV. Rutten bracht een topsportmentaliteit binnen bij Twente. Daar profiteerde zijn opvolger Steve McClaren van, met het kampioenschap in 2010 als resultaat. „Door Fred lag er al een basis voor McClaren.”

Nee, van Vennegoor of Hesselink geen kwaad woord over zijn oude meester. Vanaf de B-jeugd bij Twente trainde Rutten hem. Hij was het ook die hem voor het eerst in de selectie opnam. „Hij heeft mij in laten zien dat ik prof kon worden. Hij gaf mij het gevoel dat ik heel belangrijk was voor het team.”

Methode-Rutten

Spelers roemen zijn aanpak. Maar wat is de methode-Rutten precies? De kracht zit in zijn één op één gesprekken met voetballers. „Hij benadert spelers individueel, afgestemd per persoon. Zo weet hij iedereen te raken. Spelers genieten van die aandacht”, zegt Van Geel. „Hij heeft oprechte interesse in de ander. Dat zorgt ervoor dat hij veel te weten komt over zijn ploeg”, zegt oud-spits Youri Mulder, een goede vriend van Rutten die nog met hem voetbalde en later zijn trainer werd.

„Hij zit er bovenop als trainer. Er kan bijna geen muis ontsnappen bij hem. Hij heeft alles door”, zegt oud-ploeggenoot Jan van Halst, voormalig commercieel manager van Twente en ook nog speler toen Rutten assistent-trainer was. Bijvoorbeeld als een voetballer afspraken tijdens de wedstrijd niet nakomt. „Spelers weten: deze trainer ziet dat.” Vennegoor of Hesselink: „Hij wil alles onder controle hebben. Hij is punctueel.”

Rustige uitstraling, persoonlijke aandacht voor spelers en een warme persoonlijkheid. Maar tegelijkertijd is hij veeleisend en kan hij direct en hard zijn, zegt Vennegoor of Hesselink. „Fred kan heel boos zijn, dat moet je niet hebben. Dat is meestal in de nabespreking, een dag na de wedstrijd.”

Mulder herinnert zich nog een training bij Schalke 04 in het seizoen 2008-2009. Rutten was de hoofdcoach, Mulder de assistent. Een speler was te laat. „Toen gaf hij een tirade, echt niet normaal. Het hakte erin. Misschien ging hij net een stapje te ver”, vertelt Mulder. „Maar aan de andere kant: het is ook lekker als je een beetje angst hebt voor je trainer.”

Net als die uitbrander aan Wim Kieft in een restaurant in Eindhoven de verslaafde oud-voetballer op dat moment verder hielp. „Fred is een goed mens. Echt een goed mens”, aldus Kieft in Kieft. „Hij deed precies het juiste.”