Crisis in Jemen – een kans voor Al-Qaeda

Nu de regering in Jemen is teruggetreden, is de chaos er compleet. Welke scenario’s dienen zich aan?

Al-Qaeda in Jemen, bestookt door Amerikaanse drones
Al-Qaeda in Jemen, bestookt door Amerikaanse drones

De chaos in Jemen is compleet. Na het plotselinge aftreden donderdag van de president, de voltallige regering en de baas van de inlichtingendienst dreigt de toch al zwakke Jemenitische staat volledig in te storten. Juist nu het armste land van de Arabische wereld kampt met oprukkende shi’itische Houthi-rebellen en toenemend geweld van Al-Qaeda. Het Westen is zeer bezorgd dat de terreurbeweging profiteert van de chaos.

In feite waren de Houthi’s al aan de macht sinds ze in september vorig jaar de hoofdstad Sana’a en andere delen van het noorden veroverden. Ze hadden met de regering een akkoord gesloten over de deling van de macht, waardoor de politieke legitimiteit van de president en de regering op hen afstraalde. Maar dit was niet meer dan symbolisch.

Afgelopen week braken zware gevechten uit in Sana’a tussen de Houthi’s en het regeringsleger. De Houthi’s eisen betere vertegenwoordiging in het parlement en de staatsinstellingen. Om hun eisen kracht bij te zetten omsingelden ze het presidentieel paleis en gijzelden ze de president in zijn ambtswoning. Woensdag leek Hadi te bezwijken voor de druk, maar een dag later diende hij ineens zijn ontslag in.

De regering volgde zijn voorbeeld. In zijn ontslagbrief schreef de premier dat hij weigerde om „te worden meegesleept in een afgrond van slecht beleid dat niet gebaseerd is op enige wet. We willen niet verantwoordelijk zijn voor wat er gebeurt of wat er gaat gebeuren”.

Analisten vrezen dat dit de opmaat is naar een burgeroorlog of zelfs de opdeling van het land. Het Westen is vooral bezorgd over de vraag wat dit betekent voor Al-Qaeda. De Amerikaanse regering ziet het Jemenitische filiaal van Al-Qaeda als de grootste bedreiging. De groep heeft in delen van Oost- en Zuid-Jemen een vrijhaven gevonden vanwaar het terreuraanslagen kan beramen op het Westen. Een van de daders van de aanslag op het satirische weekblad Charlie Hebdo in Parijs had in Jemen een training gevolgd.

De bewegingsvrijheid van de terreurgroep werd de afgelopen jaren enigszins beperkt door Amerikaanse drones, die in het luchtruim patrouilleren en vermeende terroristen liquideren. Maar deze drone-oorlog was afhankelijk van de medewerking van de Jemenitische regering. De vraag is of die samenwerking standhoudt als de Houthi’s de macht grijpen. Zij zijn fel anti-Amerikaans. Een woordvoerder van het Witte Huis verklaarde gisteren dat de Amerikaanse regering nauw blijft samenwerken met het leger en de veiligheidsdiensten in Jemen. Voor de nabije toekomst in Jemen ontvouwen zich enkele scenario’s.

1 Terugkeer van president Saleh

Ali Abdullah Saleh was president van 1990 tot 2011. Hij wist al die tijd aan de macht te blijven door iedereen tegen elkaar uit te spelen met geld en lucratieve deals. Na massale protesten tegen zijn bewind werd hij gedwongen af te treden, maar vanuit het buitenland bleef hij invloed houden. En nu steun hij de Houthi’s. Na het aftreden van de president hebben de Houthi’s formeel nog niet de macht gegrepen. In een verklaring stelde de groep dat het parlement zijn aftreden eerst moet goedkeuren. Die formele opstelling toont de aarzeling van de Houthi’s. Ze vrezen dat een coup uitmondt in een burgeroorlog. Het parlement komt op zijn vroegst zondag bijeen. Volgens de grondwet moet de voorzitter van het parlement – Yahia al-Rai, een trouwe bondgenoot van Saleh – het presidentschap op zich nemen. Maar wellicht grijpt Saleh zelf de dreigende burgeroorlog aan om zich op te werpen als redder van Jemen. Veel Jemenieten verlangen terug naar zijn relatief stabiele bewind.

2 Sektarische burgeroorlog

Veel sunnieten zien in de opmars van de Houthi’s de hand van het shi’itische Iran. Vooral Al-Qaeda gebruikt felle anti-shi’itische retoriek om de Houthi’s te beschrijven. De terreurgroep speelt in op de woede onder sunnieten over de opmars van de Houthi’s om strijders te rekruteren en allianties te smeden met stammen, vooral in het olierijke oosten en zuiden van Jemen. Op veel plaatsen vechten Al-Qaeda en gelieerde stammen al tegen de Houthi’s, zoals in de olierijke provincie Marib. Hoewel het niet duidelijk is of Iran de Houthi’s daadwerkelijk steunt, is dat niet onwaarschijnlijk. Saoedi-Arabië maakt zich grote zorgen over de groeiende invloed van aartsvijand Iran. Het land heeft al wapens gestuurd naar sunnitische stammen in Marib.

3 Afscheiding van het zuiden

Van 1970 tot 1990 waren Noord- en Zuid-Jemen verschillende landen. De Houthi’s hebben hun machtsbasis in het noorden en worden door velen vereenzelvigd met de Arabische Republiek in het noorden van voor de eenwording. Het aftreden van president Hadi – een zuiderling – heeft voor veel woede gezorgd in het zuiden van Jemen, waar verschillende groepen actief zijn die zich willen afscheiden van het noorden. De autoriteiten van Aden, de belangrijkste stad in Zuid-Jemen, sloten het vliegveld en de haven uit protest tegen de ‘coup’ van de Houthi’s. Ook droegen ze de regeringstroepen op alleen nog te luisteren naar bevelen van Aden en niet van Sana’a. Vrijdag protesteerden duizenden mensen in Aden met vlaggen van het voormalige Zuid-Jemen.