Opstelten dreigt voor kabinet blok aan het been te worden

De begroting van het ministerie van Veiligheid en Justitie voor 2015 is dinsdag met rafels en scheuren door de senaat aangenomen. Een ruime meerderheid in de Eerste Kamer schoot er een gat van 85 miljoen euro in door de besparing op gefinancierde rechtsbijstand af te wijzen. Zonder daarbij alternatieve dekking aan te geven, wat politiek neerkomt op een lange neus trekken.

In de senaat stemden twee van de drie partijen van de ‘constructieve oppositie’ mee met de oppositie, D66 en ChristenUnie. Zij laten daarmee zien dat de VVD-bewindslieden Opstelten en Teeven niet vanzelf op een gelegenheidsmeerderheid kunnen rekenen. Als de Statenverkiezingen voor andere getalsverhoudingen binnen de Eerste Kamer zorgen, zoals verwacht, zijn Opstelten en Teeven dus voortaan een liability voor het kabinet.

Eerste Kamerlid Franken, wiens CDA zelfs tegen de hele begroting stemde, was het duidelijkst. De begroting van Justitie hangt van onzekerheden aan elkaar; politiek kwestieuze bezuinigingen enerzijds en boterzachte voorspellingen over inkomsten anderzijds. Zal Justitie de komende jaren écht 7 miljoen euro binnenhalen via het zogeheten ‘zitgeld’ dat gedetineerden moeten bijdragen aan hun detentie? In het strafrechtbedrijf zien velen dit als wensdenken, nog afgezien van principiële bezwaren. En wat te denken van de scherpe verhogingen van griffierechten, de belasting die moet worden betaald voordat een rechter een zaak mag openen? Voor kleinere vorderingen tot 500 euro zou dat in de honderden euro’s gaan lopen. Deurwaarders vrezen dat kleinere vorderingen oninbaar worden.

Het belangrijkste probleem zit echter in de gefinancierde rechtsbijstand. Toegang tot de rechter is een fundamenteel recht, waar de senaat zich terecht hard voor maakt. In een hoorzitting noemde hoogleraar staatsrecht Barkhuysen de nieuwe tarieven zo mager dat Nederland naar de maatstaven van het Europees Hof in Straatsburg „door het ijs zakt”. In de sociale advocatuur zou een „kaalslag” volgen. Het plan om pas toegang tot een advocaat te verlenen na toetsing door een ambtenaar van het Juridisch Loket, waartegen de burger dan zou moeten procederen, redde het politiek maar net. Procederen om te mogen procederen – dat klinkt niet als het grondrecht op toegang tot de rechter. Een minister die een omstreden voorstel door het parlement wil loodsen moet van goeden huize komen, maar Opstelten verloor de laatste tijd al geloofwaardigheid. Hij hakkelde zich door een paar Kamerdebatten heen. In het publieke domein veranderde de routineuze oud-burgemeester met vaderlijk kalmerende pose in een karikatuur van zichzelf. Het moment nadert waarop men hem politiek niet meer serieus neemt.