Mens in de centrifuge

Kunsthistorica Anne Berk stelde voor De Fundatie een expositie samen over de betekenis van het mensbeeld in de kunst wereldwijd. De ambitieuze exposite omvat zo ongeveer de halve wereldproblematiek.

Lin Tianmiao: ‘Endless’ (2004): fiberglas en zijdeFoto Hans Westerik
Lin Tianmiao: ‘Endless’ (2004): fiberglas en zijdeFoto Hans Westerik

Wat was ik toen alles begon? Was ik het ei van een zijdevlinder? En daarna de zijderups die zich zat at aan de blaadjes van de witte moerbei? Ik groeide, ik werd dikker, ik verloor mijn vel, in lappen hing het van mijn lijf. Ik begon te spinnen, lange, glanzend roze zijden draden, die ik om me heen wikkelde. Ik maakte een cocon, waar ik eindeloos lang in sliep. En toen ik wakker werd, was ik van gedaante veranderd. Ik was een zuurstokroze man.

Nu sta ik kromgebogen, uitgemergeld en kaal te kijk. Opnieuw valt de huid van mijn vlees. Ik staar naar een hoopje draden en lapjes aan mijn voeten. Om mij heen staan twee mannen in dezelfde houding, met dezelfde rammelende ribbenkast, hetzelfde gladde hoofd, dezelfde roze kleur. Waar kijk ik naar? Staar ik naar het stof waar ik naar terug zal keren, naar het zinderende eind, naar het begin van alles? Of staar ik omdat ik moe ben en de handdoek maar wat graag in de ring gooi?

Het beeld Endless (2004) van de Chinese kunstenaar Lin Tianmiao (1963) is een relatief simpel beeld. Het bestaat uit drie mannen die in een cirkel staan om een hoopje stof, draden en lapjes. De mannen zijn gemaakt van fiberglas en zijde. Met hun felle snoepkleur zijn ze niet te missen op de bovenste verdieping van De Fundatie in Zwolle. Endless vormt een sluitstuk van de internationale groepstentoonstelling In Search of Meaning – mensbeelden in globaal perspectief, die door kunsthistorica en gastcurator Anne Berk is samengesteld en afgelopen weekeinde in het museum opende.

Dat parcours begint op de eerste verdieping van het museum en krult als een spiraal omhoog. Onderweg kom je fijnzinnige kunstwerken tegen van de Belgische kunstenaar Johan Tahon en de Britse beeldhouwer Anthony Gormley, die zijn mensbeeld in een centrifuge lijkt te hebben gestopt waarna hij de toerenteller op tienduizend zette.

Er is kunst die het westerse postkolonialisme fileert (Yinka Shonibare), vrouwelijke seksualiteit bejubelt (Elisabet Stienstra en Lidy Jacobs), luidkeels waarschuwt voor het gevaar van totalitaire regimes (Yue Minjun) en hoe het is om tot ja-knikker te worden opgevoed (Heri Dono). Er is een cyborgachtige plant, een duivels wezen dat op een knekelberg danst, een vereenzaamd echtpaar uit hout, en nog veel meer.

Ambitieuze, overspannen zoektocht

In Search of Meaning is een ambitieuze maar ook overspannen zoektocht naar het mensbeeld in de hedendaagse kunst. Eenentwintig kunstenaars heeft Berk uitgekozen. Dat is veel en weinig tegelijk. Weinig gezien de breedte van het onderwerp. Veel, omdat het onderwerp wel heel veel omvat – zo ongeveer de halve wereldproblematiek. In Search of Meaning is daardoor een reservoir van algemeenheden, samengesteld door iemand die zich moeilijk beperken kan en te graag veel op de vierkante millimeter wil verklaren.

Berk staat al vanaf haar studietijd in de jaren zeventig op de barricaden voor figuratie. Opgeleid in een tijd dat minimalisme en conceptuele kunst de boventoon voerden, vroeg Berk zich terecht en tegendraads af: maar waarom mag ik geen gelijkend beeld maken? Waarom mag kunst niet verhalend zijn? De gevestigde kunstwereld omarmde namelijk het dictaat van de Amerikaanse beeldhouwer Carl Andre, die in 1978 stelde: „Je ziet altijd maar weer die Filistijnse poging om kunst te gebruiken voor iets anders, om je eigen ellende uit te drukken of iets dergelijks, maar in zichzelf is kunst geen communicatie.”

Berk ging daartegenin. Ze publiceerde boeken en stelde exposities samen, waarvan Bodytalk – in 2004 in Museum Beelden aan Zee – de bekendste was. Ook daar ging het over figuratie en communicatie, die in de loop van de jaren tachtig en negentig terugkeerden in de kunst. Naast abstract autonoom kwam er steeds meer ruimte voor figuratief en verhalend, volgens Berk vooral dankzij de val van de Muur, het einde van de grote ideologieën en een algehele vermoeidheid met abstractie.

Blauwdruk voor een betere wereld

Die lijn zet ze voort op In Search of Meaning. „Kunstenaars kiezen weer voor de mensfiguur”, stelt ze in de catalogus, „om hun vragen over het mens-zijn te verbeelden in een tijd waarin blauwdrukken voor een betere wereld ontbreken.” In 2004 bracht Berk die keuze voor de mensfiguur nog bescheiden in beeld met werk van alleen Nederlandse kunstenaars. Nu heeft ze haar vleugels gespreid over de halve aardbol. Een aantal van de Nederlanders uit 2004 is er opnieuw bij – soms met hetzelfde werk. Een groot aantal is nieuw en komt uit het buitenland.

Op In Search of Meaning zijn behoorlijk wat van die buitenlandse werken te vinden die hun boodschap met grote letters uitdragen. Dit zijn de werken die roepen om aandacht en een kant-en-klare boodschap hebben. Zoeken naar betekenis wordt een overbodige exercitie. Het kunstwerk is beeld en oplossing tegelijk.

Anders ligt dat bij de in Nederland nog weinig bekende Johan Tahon, die zowel mysterieuze als mystieke zelfportretten maakt. Of bij Berlinde De Bruyckere, die beelden maakt die niet in een oogwenk te duiden zijn. „Als ik oplossingen zou vinden die ik kan uitdrukken in woorden, zou ik geen beelden meer maken”, zegt de kunstenaar terecht in de catalogus. Samen met Lin Tianmiao horen deze kunstenaars tot de beste van deze expositie.

Dat zijn ze, omdat ze vooral veel níét doen. Ze wijzen niet de weg, schreeuwen niets van de daken en zeggen niet wat ik als kijker moet denken. De werken van Tahon, Tianmiao en De Bruyckere zijn tastend; zoektochten zonder richtingaanwijzers. Ze zijn associatief, brengen brokstukken van het leven samen, of dat nu hier is, in België of in China. Ze zijn een springplank naar het onbekende en ongerijmde. En boven alles: ze roepen bij iedere kijker een andere sensatie, een ander verhaal op. Gegarandeerd ook bij u. Dat doen ze omdat geen betekenis in deze werken vastligt en verankerd is, ook al zijn de werken zelf zwaar gegrond in hout, ijzer of brons.