Teruglezen liveblog: ECB zet geldpers aan - euro en rente daalt, maar ‘hervormen blijft nodig’

Samenvatting: ECB trekt 1.114 miljard uit, vooral voor staatsobligaties

En met de reacties uit Den Haag sluiten wij dit liveblog nu af. Een kort overzicht van de belangrijkste gebeurtenissen:

  • De ECB gaat 1.114 miljard euro in de economie pompen
  • Het grootste deel van dat bedrag - 80 procent - wordt besteed aan staatsobligaties
  • Het risico op die obligaties wordt niet gedeeld door lidstaten
  • De markten reageren positief: euro en rente op staatsleningen daalt

Bekijk voor meer duiding de uitleg van economieredacteur Maarten Schinkel:

Foto ANP / Martijn Beekman

Foto ANP / Martijn Beekman

Ook D66 ziet het gevaar dat landen door het ECB-programma - en de lage rente op staatsleningen die daaruit voortvloeit - minder druk voelen om te hervormen. Kamerlid Wouter Koolmees zegt daarover tegen ANP:

"Dit mag geen signaal zijn voor politici om te stoppen met maatregelen om de economie in de eurozone echt te versterken. Frankrijk en Italië moeten doorgaan met hervormingen op de arbeidsmarkt en Nederland moet het belastingstelsel hervormen om de belasting op arbeid te verlagen en zo banen te creëren."

Reacties vanuit Nederland

In de Nederlandse politiek is wisselend gereageerd op het besluit van de Europese Centrale Bank. Regeringspartij VVD zegt bijvoorbeeld te kunnen leven met het besluit, omdat de ECB maar binnen haar mandaat blijft. Kamerlid Mark Harbers zegt daarover tegen het ANP:

"Iedere nationale centrale bank zal eigen nationale obligaties kopen ter grootte van de standaardverdeelsleutel, waardoor de risico's voor de ECB niet vergroot worden. Hiermee is voorkomen dat de Nederlandse belastingbetaler opdraait voor de schulden van andere landen."

Oppositiepartij CDA is daarentegen fel tegen het opkopen van staatsobligaties. Die zijn volgens partijleider Sybrand Buma "onverantwoord en slecht". Buma:

"De geldkraan gaat zonder enige voorwaarden aan probleemlanden te stellen voluit open. Dat is een onverantwoordelijke en slechte beslissing. Het is op lange termijn een aanjager van inflatie, een rem op hervormingen en fnuikend voor de concurrentiepositie. Landen als Italië en Frankrijk kunnen meer gaan lenen en hoeven minder te hervormen."

Waar gaat Draghi zijn miljarden aan uitgeven?

De ECB gaat dus staatsobligaties opkopen, maar niet de volledige 60 miljard euro per maand wordt aan die beleggingen gespendeerd. De bank besteedt ook 12 procent van aan leningen van Europese instituten, zoals de Europese Investeringsbank. Daarnaast wordt 8 procent uitgegeven aan verpakte hypotheekleningen en andersoortige leningen.

De resterende 80 procent bestaat uit de aankoop van staatsleningen. Dat is dus 48 miljard per maand. De nationale centrale banken (in Nederland dus De Nederlandsche Bank) voeren dat uit volgens de standaard-verdeelsleutel van de ECB. De nationale centrale banken lopen zelf het risico op deze staatsleningen van hun eigen overheid die zij straks op hun balans hebben.

Voor Nederland betekent dit dat 5,6 procent van de maandelijkse 48 miljard wordt besteed aan Nederlandse staatsobligaties. De looptijd van de aangekochte staatsobligaties ligt vanaf 3 jaar. Het zijn dus alleen langlopende leningen. Tot de aankoop van bedrijfsleningen, die sommige analisten hadden verwacht, is niet besloten.

Waarom doet de ECB dit?

Nu het stof na het ECB-besluit een beetje is gaan liggen, is er even tijd om afstand te nemen: waarom gaat de Europese Centrale Bank ook al weer massaal staatsobligaties opkopen? Dat moet in principe tot drie dingen leiden:

  • Het gaat er allereerst om dat de centrale bank de inflatie wil opjagen door meer geld in omloop te brengen. Pas als de inflatie weer op een geloofwaardig pad naar 2 procent zit (het officiële doel van de ECB) stopt zij met het opkoopprogramma.
  • Een ander motief is het aanjagen van de kredietverlening. Dat moet als volgt: je koopt een staatslening, de koers daarvan gaat omhoog. De effectieve rente gaat dus omlaag.
  • En omdat de rentevoet op staatsleningen samenhangt met andere rentevoeten in de economie, kunnen die eveneens dalen. Lenen wordt zo hopelijk goedkoper, met name in zuidelijke landen waar de rentes veel hoger zijn dan in bijvoorbeeld Nederland. Bovendien krijgen banken die staatsleningen aan de ECB verkopen daar geld voor terug, dat zij hopelijk gaan uitlenen.

Een lezersvraag

Van een van onze lezers kregen wij de vraag waar de ECB dat enorme bedrag opeens vandaan haalt. Het antwoord: dat maakt de centrale bank van de eurozone zelf. Vanaf maart wordt elke maand voor 60 miljard euro aan geld geschapen. Hoe? Maarten Schinkel legde het gisteren uit in NRC Handelsblad (€):

“Mario Draghi, de topman van de ECB knipt met zijn vingers en op de linkerkant van de balans (de activa) komt de staatslening te staan, op de rechterkant (passiva) het nieuwe geld waarmee die lening is gekocht en dat dus in omloop is gebracht. Zo simpel is het.”

De rente op Europese staatsobligaties

De rente op de obligaties van eurolanden daalt sinds Draghi de kwantitatieve verruiming - het opkoopprogramma - aankondigde. Een overzicht van het rendement op enkele tienjarige staatsleningen:

Land Rente nu Verschil met vanmorgen
Frankrijk 0,60 -0,10
Duitsland 0,44 -0,08
Spanje 1,43 -0,10
Italië 1,58 -0,11
Portugal 2,55 -0,20
Nederland 0,48 -0,07
Griekenland 8,73 -0,35

Draghi houdt het voor gezien

Na ruim een uur houdt Draghi het voor gezien. De persconferentie van de ECB is voorbij en onder het vertrouwde klikken van fotocamera's verlaat hij de zaal.

Hoeveel is dat eigenlijk, 1.140 miljard euro?

1.140 miljard euro is een onvoorstelbaar groot bedrag. Om het in perspectief te krijgen: er zijn in Nederland 3,88 miljoen koopwoningen met een gemiddelde prijs van 220.000 euro. Als je die allemaal koopt dan ben je 861 miljard euro kwijt. Voor het bedrag dat de ECB in de economie gaat pompen koop je dus méér dan de totale Nederlandse eigen-woningvoorraad. Als er alleen maar Volkswagen Golfs van zou kopen (25.000 euro per stuk) en je zet die in een file (zes meter per auto), dan kan die file bijna zeven maal rond de evenaar.

Wat koop je nog meer voor 1.140 miljard euro? Suggesties zijn welkom via Twitter.

De euro daalt flink

Ook de euro gaat snel naar beneden: van rond de 1,1620 euro per dollar keldert de koers naar 1,1480. Dit zijn allemaal eerste reacties, uiteraard. Op welk niveau de markt uiteindelijk tot rust komt als iedereen al het nieuws heeft verteerd, valt nog te bezien.

Een screenshot van de koers van de euro, ten opzichte van de dollar.

Rente op Portugees schuldpapier duikt omlaag

De staatsleningen van de zuidelijke eurolanden reageren het sterkt op het nieuws van de ECB. Op de foto bijvoorbeeld de rente op tienjarige Portugese staatsleningen, die sinds de persconferentie omlaag duikt. Schinkel:

"Deze landen zijn het kwetsbaarst, en dus ook het meest gebaat bij de steunaankopen."

Een screenshot van de rente op Portugese obligaties.

Een screenshot van de rente op Portugese obligaties.

Woorden op een weegschaal

De woorden van Draghi worden doorgaans op een schaaltje gewogen. Op de beurs van Frankfurt zitten twee beleggers naar de persconferentie van de Europese Centrale Bank te kijken.

Foto Reuters / Ralph Orlowski

Foto Reuters / Ralph Orlowski

Draghi iets later door 'defecte lift'

De persconferentie van Draghi begon overigens enkele minuten later dan gepland. Daar hoeven de volgers echter niets achter te zoeken, grapt de ECB-president. “De liften deden het even niet.”

Draghi doet wel concessie aan Duitsland en Nederland

Draghi heeft zoals verwacht één flinke concessie gedaan aan met name Duitsland en Nederland. Er komt vrijwel geen gezamenlijk gedragen risico voor eventuele verliezen op de gekochte staatsobligaties. Voor 80 procent van het totale bedrag wordt het risico niet gedeeld door de nationale centrale banken, die samen de ECB vormen. Er is dus geen lotsverbondenheid.

Dat betekent in de praktijk dat iedere nationale centrale bank zijn eigen staatsobligaties koopt en daar het risico voor draagt. De overige twintig procent van alle aankopen betreft andere effecten en obligaties van Europese instituties, bijvoorbeeld de Europese Investeringsbank. Daarover lopen de nationale banken wel een gezamenlijk Europees risico.

De tekst van Draghi's toespraak

De toelichting van Draghi is inmiddels voorbij en de ECB-president overgegaan op het beantwoorden van vragen. Lees de volledige toespraak van Draghi hier.

Ook Nederlandse obligaties opgekocht

Draghi zegt dat de aankopen van de ECB doorgaan tot er een "inflatiepad" wordt bereikt dat consistent is met het officiële doel van de ECB: een inflatie van 2 procent of iets daaronder. De staatsobligaties worden gekocht volgens de standaard-verdeelsleutel van de ECB. Dat betekent voor Nederland 5,6 procent. Als er van de maandelijkse 60 miljard euro aan aankopen 50 miljard naar staatsleningen zouden gaan (en 10 miljard naar andere aankopen), dan koopt de bank in totaal voor 950 miljard euro aan staatsobligaties. Dat betekent zo'n 54 miljard aan Nederlandse staatsleningen.

De gevolgen van het opkopen van staatsobligaties

Economieredacteur Maarten Schinkel legt in een filmpje uit wat de gevolgen zijn van "kwantitatieve versoepeling", het opkopen van staatsobligaties.

Een pakket van minimaal 1,14 biljoen euro

Het opkoopprogramma dat vandaag is aangekondigd, begint in maart van dit jaar en loopt in ieder geval door tot september 2016. Draghi gaat dus zeker 19 maanden lang 60 miljard euro uitgeven. Dat komt neer op een bedrag van 1.140 miljard euro.

De ECB gaat staatsobligaties kopen

De ECB gaat staatsobligaties kopen, zo maakt Draghi nu tijdens zijn toelichting bekend. Draghi trekt per maand 60 miljard euro uit voor de aankoop van deze schuldpapieren en andere financiële producten. Het programma wordt in ieder geval voortgezet tot eind september volgend jaar.

De persconferentie van Draghi begint

Mario Draghi begint nu met zijn persconferentie. De toelichting is live te volgen op de website van de ECB - als de servers het tenminste aankunnen. Momenteel stottert het beeld voortdurend vanwege het grote aantal kijkers. Een alternatief is kijken via het televisiekanaal van de Europese Commissie.

Wat doet Draghi in aanloop naar de toelichting?

Terwijl op Twitter de Draghi-parodieën (met of zonder bazooka) welig tieren, stelt niemand de vraag: waar is hij nu eigenlijk? Als het verleden een leidraad is, dan is het goed mogelijk dat de ECB-topman op dit moment alleen is en zich in stilte concentreert op de persconferentie van straks. Een soort zen-moment voor de centrale bankier dus. Het zou begrijpelijk zijn: bij de persconferentie staat Draghi straks onder zeer hoge druk, en elk woord moet juist zijn. Dat vergt een hoge concentratie. Die je er normaal gezien bij Draghi trouwens niet van af leest.

Wat verwachten de markten?

Wat zijn de verwachtingen voor vandaag? Maarten Schinkel:

"Aanvankelijk circuleerde een bedrag van 500 miljard euro voor het opkoopbeleid van de ECB. Sinds gisteren ging het gerucht rond dat de centrale bank voor 50 miljard euro per maand gaat kopen. Als dat een jaar duurt, dan komt dat neer op een bedrag van 600 miljard euro. Als het nog langer duurt, dan loopt het bedrag uiteraard op. Dat verklaart de steeds hogere schattingen die zijn gaan circuleren, tot wel 1.200 miljard euro in totaal."

Dat zijn grote bedragen, maar volgens Schinkel in relatieve zin best reëel.

"Dat zou overigens nog geen tien procent zijn van de omvang van de economie van de eurozone. En in die zin vergelijkbaar met de eerste ronden van QE in de VS en het VK. Nogmaals het gaat hier om geruchten. Maar dat de verwachte bedragen zo hoog op zijn gelopen, kan er straks voor zorgen dat het besluit van de ECB tegen valt. Maar alle opties en reacties zijn natuurlijk nog open, en zeer onvoorspelbaar op dit moment."

De koers van de euro in beeld

De euro bewoog vlak na het bekendmaken van de rentetarieven even hevig op en neer:

Een screenshot van de eurokoers

Een screenshot van de eurokoers

Wachten op Draghi?

Het wachten is nu dus op de persconferentie van ECB-directeur Mario Draghi, die om 14.30 uur begint. Voor wie die live wil volgen, klik hier.

De rente door de jaren heen

De ECB heeft de rente de afgelopen jaren - en vooral direct na het begin van de crisis - meermaals verlaagd. De laatste keer was in het najaar van 2014. Hier een overzicht:

Twitter avatar Schuldensuehner Holger Zschaepitz #ECB keeps all rates unchg. Main rate remains at 0.05%, deposit rate at -0.2%. http://t.co/iGVElRcdYu

De euro springt op en neer

De euro springt kort na de aankondiging wild op en neer, zo constateert economieredacteur Maarten Schinkel. De koers tegenover de dollar schommelt tussen 1,1590 en 1,1650 in luttele seconden. Hij legt uit:

"Op de beurs werd half en half verwacht dat er meer zou worden verteld in het persbericht van 13.45 uur. Dat dit is uitgesteld tot 14.30 uur leidt tot onzekerheid. Sommige analisten verwachtten dat de ECB het laagste rentetarief, de depositofaciliteit omhoog zou halen. Dat tarief, waartegen banken geld bij de ECB kunnen stallen, is nu -0,2 procent. Als banken staatsobligaties zouden verkopen aan de ECB, dan zouden zij direct een “boete” krijgen over het verkregen geld als zij dat kortstondig bij de ECB laten staan. Vandaar dat er banken waren die verwachtten dat de ECB deze negatieve rente op zou krikken naar nul. Maar dat is dus niet gebeurd."

Rente blijft ongewijzigd

De ECB wijzigt de rentetarieven deze maand opnieuw niet. Het belangrijkste tarief - de refirente - blijft 0,05 procent. Dit is de premie die banken betalen wanneer ze geld willen lenen bij de ECB.

Alvast even inlezen

Voor wie goed beslagen ten ijs wil komen: in NRC Handelsblad stond gisteren een duidend verhaal over het rentebesluit van vandaag. Lees dat hier (€).

Het bestuur van de Europese Centrale Bank is vandaag bijeen voor de eerste vergadering in het nieuwe jaar. Op de agenda staat een belangrijk besluit: gaat de ECB staatsobligaties opkopen of niet? Om 13.45 uur maakt de centrale bank van de eurozone zijn besluit bekend en drie kwartier later geeft president Mario Draghi een toelichting. nrc.nl volgt dit vandaag in een liveblog en krijgt daarbij hulp van economieredacteur Maarten Schinkel.