Leen je kunst niet uit aan de Belgen

Kunstschilder Luc Tuymans is dinsdag veroordeeld voor plagiaat. Hij schilderde op basis van een persfoto. Consequentie van dat vonnis is dat ook de kunst van Hamilton, Dumas en Richter niet meer veilig is voor de Belgische justitie, waarschuwt Joost Zwagerman.

Illustraties Ruben L. Oppenheimer

Het museum Tate Modern in Londen stelde in 2014 een groot retrospectief van Richard Hamilton, aartsvader en grootmeester van de Britse popart, tentoon. Ook zijn sleutelwerk hing er: ‘Swingeing London’ uit 1968, gebaseerd op een foto die Hamilton aantrof in een Brits dagblad.

In die zaal stond een vitrinetafel, daarin het krantenbericht-met-foto dat Hamilton destijds had uitgeknipt. Foto en kunstwerk tonen Rolling Stones-zanger Mick Jagger en kunsthandelaar Robert Fraser, ingerekend door de Londense politie. De twee werden beschuldigd van drugsgebruik (ten huize van Keith Richards). De foto toont Jagger en Fraser op de achterbank van een politieauto, de handen geboeid. Ze schermen hun gezichten af tegen flitslicht van persfotografen. Hamilton vond dit beeld veelzeggend voor de cultuur van de jaren zestig. Hij maakte grote afdrukken van de krantenfoto en kleurde die in. ‘Swingeing London’ geldt inmiddels als hét Britse popart-kunstwerk van die tijd.

Laat Tate dit werk maar niet in bruikleen geven aan een Belgisch museum. Justitie aldaar zal dan in actie moeten komen om verspreiding en reproductie (catalogus, ansicht) te verbieden, op straffe van 500.000 euro dwangsom. Zo luidt immers de uitspraak van een rechtbank die Luc Tuymans veroordeelde voor plagiaat wegens ‘A Belgian Politician’ (2011), een schilderij dat hij baseerde op een foto van oud-politicus Jean-Marie Dedecker uit De Standaard, gemaakt door Katrijn van Giel. Consequentie is dat veel kunst niet meer in België kan worden vertoond.

Op 4 februari opent Tate met ‘The Image As Burden’ van Marlene Dumas. Meer dan de helft van Dumas’ schilderijen zouden de museumwand niet halen als je er het criterium voor plagiaat van de Belgische rechtbank op loslaat. „Veel van haar schilderijen zijn gebaseerd op foto’s uit de massamedia”, aldus Tate. Ook veel schilderijen van Gerhard Richter zijn gebaseerd op foto’s uit bladen. Zijn wereldberoemde reeks ‘18 oktober 1977’ is ontleend aan foto’s van RAF-terroristen. Die werken kun je vanaf heden, evenmin als het schilderij van Hamilton, nog tentoonstellen in een Belgisch museum.

Het vonnis luidde: „Het schilderij is niet meer en niet minder dan een overname van de persfoto.” Strikt genomen is dat niet waar. De foto bestaat niet uit verf, Tuymans’ kunstwerk wel. Verder heeft de geportretteerde op de foto zijn ogen dicht, terwijl op het schilderij de man door de spleetjes van zijn ogen gluurt. De rechters gebruiken in hun vonnis veel woorden, maar goed gekeken hebben ze in ieder geval niet.

Spijtig dat Tuymans’ advocaat benadrukte dat ‘A Belgian Politician’ een satirische parodie is. Hij verwijst naar het Belgische wetsartikel dat stelt dat een kunstwerk geen plagiaat is indien het een parodie of karikatuur betreft. Met dit argument doet Tuymans niet alleen ‘A Belgian Politician’ maar ook zijn oeuvre onbedoeld tekort. Hij heeft nog nooit van z’n leven een parodie geschilderd. Zijn werken zijn meer dan dat. En dat portret van Dedecker is ook meer dan een ‘overname’. Van Giel fotografeerde hem op een politiek penibel moment. „Ik wilde in één beeld de essentie van die nederlaag in beeld brengen en koos speciaal voor deze bijzondere kadrering”, zei ze. „Tuymans heeft daar naar mijn smaak wel erg weinig aan veranderd.”

Luc Tuymans had echter totaal andere oogmerken. Het lijkt me stug dat hij net als de fotograaf de essentie van Dedeckers’ verkiezingsnederlaag wilde vereeuwigen. De kunstenaar vormde de foto om tot een schilderkunstige ‘tronie’ die in feite ons aller tronie kan zijn – dat blijkt alleen al uit de neutrale en algemene titel ‘A Belgian Politician’. Tuymans wilde dus niet zozeer één politicus vereeuwigen, hij toont de geestelijke en fysieke beknelling waarin de Boven Ons Gestelden kunnen geraken. ‘A Belgian Politician’ bekrachtigt zijn vaak duistere visie op la condition humaine. Hoe hoog je ook mag stijgen op de maatschappelijke ladder, uiteindelijk blijft er niets van je over dan een voorhoofd dat met (angst)zweet is bepareld. Maar zijn wijzelf zoveel anders dan die zwetende gezant van de politieke elite? Staat dat zweet van de geprivilegieerden misschien morgen onszélf op het voorhoofd?

Bij het publiceren van Van Giels foto was het natuurlijk van groot belang dat de krantenlezer de beeltenis van Jean-Marie Dedecker zag. Anders snap je niet goed waarom die foto in de krant staat. Bij het tentoonstellen van Tuymans’ schilderij was het van groot belang te beseffen dat het hier om een schilderij gaat. Een schilderij dat een niet zo fijn aspect van ons allemaal onthult. Anders snap je immers niet goed waarom dit werk in een museum hangt. Het grote belang van de foto voor iedere krantenlezer hoef je de rechtbank niet uit te leggen. Van het grote belang van het kunstwerk voor iedere museumbezoeker heeft diezelfde rechtbank niets begrepen.