Kiev zit klem tussen krimp, krijgsheren en rebellen

4 problemen Oekraïne

De oorlog in de Donbas is weer opgelaaid en een oplossing is niet in zicht. Kiev wordt geteisterd door vier uiteenlopende problemen – van aanslagen tot economische krimp.

Het spiksplinternieuwe vliegveld Sergej Prokofjev bij Donetsk is na acht maanden oorlog compleet verwoest. Niets herinnert er nog aan het feestelijke EK-voetbal toen de puissant rijke oligarch Rinat Achmetov de luchthaven voor een half miljard euro liet vernieuwen. De glazen terminals zijn staketsels. De verkeerstoren is ingestort. En er is geen landingsbaan meer over.

Wie de ruïne in handen heeft – de Oekraïense ‘Cyborg-soldaten’ of (pro-)Russische milities – is niet vast te stellen. Beide strijdgroepen houden elkaar per vierkante meter onder schot. Als de rebellen claimen dat ze Sergej Prokofjev geheel controleren, dan beweert Kiev dat het juist standhoudt. Of precies omgekeerd.

De ‘toestand’ rond het vliegveld bij Donetsk is niet alleen exemplarisch voor die in de Donbas maar eigenlijk voor heel Oekraïne. Het land dat sinds mei met Petro Porosjenko een nieuwe en legitieme president heeft en vanaf oktober eveneens een vers gemandateerd parlement in Kiev. Maar uitvoerende en wetgevende macht worden met de dag met meer hoofdbrekens geconfronteerd.

De oorlog in de Donbas is afgelopen week zo opgelaaid – zonder dat de Contactgroep van Oekraïne, Rusland, Duitsland en Frankrijk dit kon of wilde afremmen – dat Porosjenko zich gisteren genoodzaakt voelde om het internationale economisch forum in Davos voortijdig te verlaten.

De hoofdbrekens gaan verder. Er zijn minstens vier fronten voor Kiev.

1. Donbas

Rusland ontwijkt nog steeds de vraag of Russische militairen opereren in dit deel van Oekraïne. Minister Sergej Lavrov van Buitenlandse Zaken zei gisteren dat hij niet afdoende bewijs heeft gezien. President Porosjenko van Oekraïne riposteerde gisteren dat hij aanwijzingen heeft dat er maar liefst tweeduizend Russen heimelijk de grens naar de Donbas overgestoken zijn. Volgens Porosjenko heeft het Kremlin intussen negenduizend (vrijwillige) militairen en huurlingen naar de Donbas gedirigeerd.

Verslaggevers van onder meer het Amerikaanse persbureau AP hebben gisteren tussen Loegansk en Donetsk zwaar materieel (Gradraketten, antitankkanonnen, houwitsers) gezien. De chauffeurs van de colonnes zeiden niet waar ze vandaan kwamen. Maar een Oekraïense partizanengroep meldde maandag dat ze een rebellen-eenheid in een hinderlaag had gelokt en daarbij een Russische generaal-majoor had gedood. Afgaande op zijn soldatenpas heette hij Pjotr Pavlov.

Feit is dat beide zijden het gevechtsniveau hebben opgeschroefd. Kiev heeft nieuwe mobilisatie ter aflossing van de huidige troepen afgekondigd. Intussen zijn de Oekraïense strijdkrachten in het defensief gedrongen. Pro-Russische milities zijn al opgerukt tot in de buitenwijken van Marioepol, een belangrijke havenplaats voor de Zwarte Zee die cruciaal is voor de export van kolen en ertsen uit de Donbas.

2. Bomaanslagen

De Oekraïense regering kampt ook met groeiend en nog onbestemd geweld buiten deze oorlogszone. Een aantal steden in het Russischtalige ‘Zuidoosten’ hebben te maken met bomexplosies bij politieke objecten.

Maandag ontplofte in Charkov, de tweede stad van Oekraïne, een bom bij een rechtbank. Veertien mensen raakten gewond. Een dag later maakte minister Arsen Avakov van Binnenlandse Zaken bekend dat een verdachte was gepakt. Het zou gaan om een man van de pro-Russische club Exodus die zich zelfs had getooid met het Sint-Jorislintje, het oranje-zwarte symbool van rebellen op de Krim en in de Donbas. Bij de stad Zaporozje, de zesde stad van Oekraïne, werd dinsdag een spoorbrug opgeblazen. Afgelopen weken waren er bomaanslagen op verschillende locaties in Odessa: bij een bank, bij een bureau van de Nationale Garde en bij een rekruteringskantoor voor het Oekraïense leger. Odessa, waar in mei bij zware straatgevechten en een brand in het postkantoor circa vijftig mensen omkwamen, is strategisch belangrijk. De havenplaats is traditiegetrouw Russischtalig en een uitvalsbasis naar de afgescheiden enclave Transnistrië in Moldavië.

De aanslagen worden niet opgeëist. Maar ze zaaien wel onrust. In Charkov wordt sinds gisteren gepatrouilleerd door de politie en de nationale garde.

3. Krijgsheren

Het Oekraïense contraoffensief tegen de separatistische milities in de Donbas wordt mede gedragen door niet-statelijke vrijwilligersbataljons die formeel opereren binnen de bevelsstructuur van de reguliere krijgsmacht. Er zijn inmiddels meer dan 45 vrijwilligersbataljons. Ze komen uit het hele land en zijn vaak geformeerd uit lokale (gewapende) groepen die actief waren in de protestbeweging op de Maidan in Kiev, verbonden aan een politieke partij of opgezet door oligarchen die zich vorig jaar keerden tegen Janoekovitsj, maar wel hun bezit wilden beschermen.

Deze vrijwilligersbataljons hebben ook een politiek of zakelijk profiel. Zo heeft het Aidar-bataljon nieuwe parlementsleden van de populistische Radicale Partij Oleg Lasjko en het regerende Nationale Front van premier Jatsenjoek in zijn gelederen. Aidar is berucht geworden door wreedheden in frontstad Sjtsjastja nabij Loegansk. En het Azov-bataljon, dat zich tooit met een runeteken, staat onder bevel van de onversneden neonazi Andrej Beletski, die ook in het parlement zit.

De regering in Kiev poogt de krijgsmacht te versterken. Maar ze kan het zich niet permitteren de krijgsheren te negeren of te ontwapen.

4. Financieel ravijn

De regering wil de militaire uitgaven verhogen maar heeft ook geen cent te makken. De valutareserves raken op door het steunbeleid van de centrale bank voor de nationale munt. De armzalige belastinginkomsten nemen af door een verwachte economische krimp van maar liefst 7,5 procent. Kiev heeft voor het eind van de maand een IMF-lening van 15 miljard euro en daarna nog eens 13 miljard extra nodig om een faillissement van de staat te voorkomen. Maar de geldschieters willen niet dat er wapens van worden gekocht. De spanningen met Rusland zijn al onbeheersbaar. Dit dilemma dwingt de Oekraïense machthebbers tot subtiel laveren. De enige troost is dat Rusland ook kampt met financiële problemen en, net als Oekraïne, door kredietbeoordelaars naar beneden wordt afgewaardeerd.