Duitsland faalt als vredestichter

Het is weer oorlog in Oost-Oekraïne, ondanks de vele diplomatieke inspanningen van de Duitse regering.

Voorbijgangers kijken door de kapotte voorruit van de trolleybus in Donetsk die vanochtend met een mortier werd beschoten. De strijd in Oost-Oekraïne is de afgelopen dagen opgelaaid.
Voorbijgangers kijken door de kapotte voorruit van de trolleybus in Donetsk die vanochtend met een mortier werd beschoten. De strijd in Oost-Oekraïne is de afgelopen dagen opgelaaid. Foto Reuters

Het oplaaiende geweld in Oost-Oekraïne betekent de facto dat al het diplomatieke handwerk van de Duitse regering van de afgelopen maanden heeft gefaald. Ondanks alle telefonades, consultaties, bliksembezoeken, mailtjes, faxen en bilateraaltjes van bondskanselier Angela Merkel (CDU) en minister Frank-Walter Steinmeier (Buitenlandse Zaken, SPD) het afgelopen jaar, is het er oorlog.

Het is weer augustus 2014 en de Duitse buitenlandse dienst staat opnieuw in crisismodus. Het ministerie van Buitenlandse Zaken is al blij als op het niveau van de vier buitenlandministers van Duitsland, Frankrijk, Oekraïne en Rusland wordt gepraat. Zoals gisteravond gebeurde: Steinmeier nodigde zijn ambtgenoten op verzoek van Oekraïne en Rusland uit om in het Berlijnse gastenverblijf van Buitenlandse Zaken, de Villa Borsig bij de Tegeler See, te praten over mogelijkheden om de Oekraïnecrisis te dempen. Voor de zoveelste keer.

Na afloop meldde Steinmeier dat er geen ‘doorbraak’ was bereikt, maar wel een stapje vooruit: afgesproken is een demarcatielijn, een bufferzone en terugtrekking aan beide zijden van het zware geschut. De Duitse opperdiplomaat was echter behoedzaam. Afspraken met de Russische minister Sergej Lavrov zijn al vaker ter zijde geschoven door het Kremlin.

Berlijn loopt deuken op

Duitsland is trots op zijn aanvoerdersrol namens het Westen bij de onderhandelingen tussen Moskou en Kiev. De keerzijde van die vooruitgeschoven positie is wel dat Berlijn zelf ook deuken oploopt bij het mislukken van de onderhandelingen. In een commentaar typeert Zeit Online de falende Berlijnse strategie als ‘sisyfusdiplomatie’. Overigens, wil men in regeringskringen het woord ‘falen’ niet horen. De Duitse diplomatie heeft pas gefaald als er overal in Europa oorlog uitbreekt, klinkt het zelfverzekerd.

Toch kwam het vorige week hard aan toen het vredesoverleg, in de Kazachse hoofdstad Astana, op het laatste moment niet door kon gaan. De bijeenkomst van Merkel met de Russische president Vladimir Poetin en diens Oekraïense en Franse ambtgenoten Petro Porosjenko en François Hollande was bedoeld om een stap verder te komen dan de afspraken die in september in Minsk waren gemaakt. Toen vorige week maandag bleek, tijdens een bijeenkomst van dezelfde bewindspersonen die gisteravond in de Villa Borsig bijeenwaren, dat Moskou noch Kiev van plan was te bewegen, besloot Berlijn de zaak af te blazen. Merkel wilde Poetin geen podium bieden om iedereen de schuld te geven, behalve het Kremlin.

Maar vervolgens gebeurde wel wat de Duitse diplomaten vreesden: als er geen stappen vooruit worden gezet, volgt een terugval naar geweld. Het doel van de onderhandelingen is bijgesteld in de afgelopen acht dagen: een nieuwe poging tot een top van regeringsleiders in Astana zou nu moeten dienen om erger te voorkomen.

Vrees voor softe benadering

Duitsland meent dat het ‘Normandië-format’ met Rusland, Oekraïne, Duitsland en Frankrijk (tot stand gekomen bij de D-dayherdenking in 2014) het geschiktst is. De Duitsers weten ook dat landen als de VS en Polen vrezen dat het Duitse begrip en economische belangen leiden tot een te welwillende benadering van het Kremlin.

Duitsland verwacht dat de Oekraïnepolitiek uiteindelijk onbetaalbaar wordt voor Moskou. Volgens Steinmeier gaat het er nu vooral om „verdere verscherping van de militaire controverse” en „nieuwe politieke escalatie” tussen Kiev en Moskou te verhinderen.