Drie minuten bleven over

Zijn opa filmde in 1938 een Joodse stad in Polen, waar na 1945 vrijwel niets van over was. Glenn Kurtz probeerde het verleden van het stadje te reconstrueren. Vrijdag verschijnt zijn boek.

Still uit de korte film van David Kurtz, waar kleinzoon Glenn een boek op baseerde. Bianca Stigter verwerkte die korte film tot een video-essay, zondag te zien op het Film Festival Rotterdam.
Still uit de korte film van David Kurtz, waar kleinzoon Glenn een boek op baseerde. Bianca Stigter verwerkte die korte film tot een video-essay, zondag te zien op het Film Festival Rotterdam.

Het had geen maand langer moeten duren. Dan was het celluloid waarop de Amerikaanse zakenman David Kurtz in 1938 zijn reis naar Europa had vastgelegd voorgoed vergaan. Kurtz filmde wat Amerikaanse toeristen toen vaak filmden: de steden en de landschappen die destijds internationaal al in aanzien stonden: Zwitserse bergen, Franse kusten, Volendamse klederdracht. Maar Kurtz bezocht ook het dorp in Polen waar hij in 1888 geboren was. Iets meer dan drie minuten filmde hij daar, en die drie minuten zijn nu de belangrijkste van zijn reis naar ‘België. Nederland, Polen, Frankrijk en Engeland’ geworden. Want van Volendam, Nice en Gotthard zijn nog wel meer oude films bewaard gebleven. Maar van het Poolse stadje Nasielsk zijn alleen deze bewegende beelden overgeleverd. Ze geven nu een glimp van een wereld die abrupt verloren is gegaan. Bijna alle mensen die in 1938 naar de camera van David Kurtz lachten of zwaaiden, de volwassenen, de ouderen en de kinderen, waren een paar jaar later dood. Van de ongeveer drieduizend Joodse inwoners van Nasielsk waren er in 1945 nog honderd over.

Glenn Kurtz (52) schreef een boek over de drie minuten film van zijn opa, dat eind vorig jaar verscheen en een even spannend als ontroerend verslag van een obsessie is geworden. Het doet enigszins denken aan De haas met de amberkleurige ogen van Edmund de Waal. Beide schrijvers gebruiken een artefact om toegang tot het verleden te verkrijgen en beschrijven ook hun zoektocht naar dat verleden. Bij De Waal werd de ingang verschaft door een verzameling Japanse knopen, bij Kurtz door een stukje film. Opvallend is dat de film voor het grootste deel in kleur is. Dat brengt het verleden extra dichtbij, omdat de Tweede Wereldoorlog nu eenmaal in zwart-wit de geschiedenis in is gegaan. Blonde haren, bruine vlechten, witte baarden, een lach, een blik, een stoeipartij, na 77 jaar lijken de inwoners van Nasielsk die uitliepen om de Amerikaanse bezoekers te zien nog net zo levend als in 1938.

Kun je alles weten over drie minuten? Glenn Kurtz wist eerst niets, vertelt hij via Skype. Hij wist eerst niet eens waar de film is opgenomen. Zijn grootouders waren al overleden voor hij geboren werd. „Ik vroeg het aan mijn vader en tante en die zeiden dat het Berezne was. De stad waar mijn oma geboren was. Maar toen ik de film liet zien aan een overlevende uit Berezne, die ik in Florida gevonden had, zei die na 1 seconde al: Dat is niet mijn stad.’’

De film bleef een soort wees, want ook al dacht Kurtz dat het dan wel om de stad zou zijn waar zijn grootvader geboren was, zeker wist hij dat lang niet. Het lukte Kurtz uiteindelijk te bevestigen dat het om Nasielsk ging door de leeuw op de deur van de synagoge, die hij ook op een foto van Nasielsk zag staan.

Het duurde lang voor Kurtz een overlevende uit Nasielsk vond. De kans was ook groot dat die er na zeventig jaar niet meer waren. Kurtz wist uiteindelijk tien overlevenden op te sporen, van wie er twee in de film te zien zijn, de een nog korter dan een seconde.

De film is inmiddels te zien op de website van het United States Holocaust Memorial Museum in Washington, dat het celluloid restaureerde. Een deel ervan wordt ook vertoond in het Joodse paviljoen in Auschwitz. Het is emotionerend om ernaar te kijken, en het blijft dat. „We weten wat er met deze mensen gaat gebeuren. We kijken naar ze met een gevoel van urgentie. We willen iets doen, we willen ze waarschuwen, maar dat kan niet. We kunnen niets meer voor ze doen.”

Kurtz moet de film nu honderden keren gezien hebben. Hij bestudeerde hem beeld voor beeld. Hij ging terug naar het laboratorium om uit het celluloid de laatste restjes informatie te kunnen persen, om een gezicht beter te kunnen zien. Het blijkt mogelijk om nog steeds nieuwe dingen in die drie minuten film te ontdekken. Bijvoorbeeld dat de kinderen vaak geen schoenen aan hebben. Een trouwring, waar een mooi verhaal bij blijkt te horen. Ook onzichtbare details helpen mee om de verloren wereld van Nasielsk weer boven water te krijgen: Kurtz hoort welke films in de enige bioscoop van het stadje werden gedraaid, wat voor muziek er te horen was, wat voor kattekwaad er werd uitgehaald – omdat de meeste overlevenden in 1938 kinderen waren, zie je de stad terug in een ongebruikelijk perspectief. „Het meeste zie je door de ogen van een dertienjarige.”

Kurtz is al een paar keer teruggegaan naar Nasielsk. „Ik heb op verschillende plekken gestaan met uitvergrotingen van stills uit de film in mijn hand. Maar er is toch te veel veranderd om precies te weten waar mijn grootvader heeft gestaan toen hij de film opnam.” Kurtz is nu bezig een documentaire over zijn grootvaders film te maken. Van de drie minuten heeft hij al 400 pagina’s gemaakt, een verslag dat gaandeweg niet alleen meer over Nasielsk lijkt te gaan, maar over al het verleden, over de geschiedenis en het geheugen.