Opwaaiende jurkjes

Dit zijn de invloedrijkste films aller tijden

Foto’s ANP

Het jurkje van Marylin Monroe dat opwaait in The Seven Year Itch (1955). Clint Eastwood die in Dirty Harry een schurk onder schot houdt met zijn magnum-punt-44 (1971). Kolonel Kilgore die in Apocalypse now (1979) op het slagveld verzucht hoe hij geniet van de geur van napalm in de ochtend.

Het zijn iconische filmscènes die talloze malen zijn aangehaald in andere films. Soms als subtiele hommage, soms als persiflage.

Beelden Universal City, Disney, Universal, Columbia, Bold, Isle of Man

Opwaaiende jurkjes in films, geïnspireerd op The Seven Year Itch. Van linksboven met de klok mee: Bordello of Blood (1996), Hercules (1997), Bruce Almighty (2003), The Smurfs (2011), Mini’s First Time (2006), Chico & Rita (2010). Beelden Universal City, Disney, Universal, Columbia, Bold, Isle of Man

Zulke beeldcitaties onthullen welke films de meeste culturele invloed hebben. Dat schrijven netwerkonderzoekers Max Wasserman van de Northwestern University en twee collega’s in PNAS. Hun idee is simpel: hoe meer verwijzingen er naar een film bestaan, hoe invloedrijker die film is. Volgens dit criterium zijn dit de invloedrijkste Amerikaanse films aller tijden:

Het model van het drietal is geïnspireerd op de citatiescores die in de wetenschap gemeengoed zijn. Wetenschappers en uitgevers meten voortdurend welke artikelen, bladen en wetenschappers vaak geciteerd worden. Hoe meer citaties, hoe groter de invloed. Waarom zou je films niet op dezelfde manier de maat kunnen nemen?

Niet alleen klassiekers

Als bron van filmverwijzingen gebruikten de onderzoekers filmdatabase IMDB. Oplettende filmliefhebbers houden daarin bij welke dwarsverbanden er tussen films bestaan. Het model dat Weissman en zijn collega’s maakten, toetsten ze aan een lijst van films ‘van blijvend belang voor de Amerikaanse cultuur.’ Dit National Films Registry wordt voor het Library of Congress bijgehouden door een commissie die veel vergadert over de culturele waarde van films die ouder dan tien jaar zijn. Het model van Weissman kon beter voorspellen welke films de lijst zouden halen, dan een model dat alleen gebaseerd was op filmrecensies. Het maakte vooral uit of een film na 25 jaar nog steeds wordt geciteerd.

De onderzoekers benadrukken dat hun algoritme niet louter filmklassiekers als Casablanca (1942) en Star Wars aanwijst als invloedrijk. Ook ondergewaardeerde films komen naar boven drijven. Zo was Willy Wonka and the Chocolate Factory (1971) een commerciële flop. Maar door eindeloze herhalingen op tv, groeide Willy Wonka uit tot een cultfilm waaraan veel gerefereerd wordt. Willy Wonka is overigens een van de meest geciteerde films die níet op de lijst van het Library of Congress staat. “Maar dat kan over een tijdje nog gebeuren”, schrijven de onderzoekers zelfverzekerd.

Een film hoeft dus geen hit te zijn geweest om toch invloedrijk te worden. Twee films behoren zowel tot de tien succesvolste als de tien meest invloedrijke films:

Weissman is zich ervan bewust dat sommige beelden zo iconisch zijn, zoals dat jurkje, dat veel filmmakers ernaar verwijzen zonder dat ze de film zelf gezien hebben.

“Dat onderstreept alleen maar hoe diepgeworteld die jurk is in de populaire cultuur.”

Duiden zonder na te denken

Filmwetenschappers zijn kritisch over de aanpak van het drietal. “Meetmethodes zoals deze geven de illusie dat je cultuur kan duiden zonder erover na te denken”, zegt Dan Hassler-Forest, universitair docent populaire cultuur aan de Universiteit van Amsterdam.

“Waarom zou je de hele filmgeschiedenis willen reduceren tot een lijstje meesterwerken? Het gevaar daarvan is dat je grote films groter maakt en kleine films onzichtbaarder.”

“We willen niet de beste films identificeren, dat is ontzettend moeilijk te kwantificeren, maar de films met de grootste invloed op filmmakers, cultuur en maatschappij”, reageert Weissman.

“En inderdaad, grote films zijn groot. Met reden.”