Twee woorden dichter bij iets groots

Voor het eerst zijn er letters en woorden herkend op verkoolde papyrusrollen in Herculaneum. Die kunnen heel bijzonder zijn.

Onder handbereik, maar gekmakend onbereikbaar zijn ze, de teksten binnenin de papyrusrollen van de Villa dei Papiri in het stadje Herculaneum.

In 79 na Christus bedekte de Vesuvius de stad onder een laag hete as. De papyri werden zo bewaard voor het nageslacht, maar ook verkoold en onleesbaar. Tientallen rollen verpulverden al bij pogingen om ze uit te rollen, nadat de eerste rollen in 1752 werden opgegraven.

Nu heeft een team van Italiaanse, Duitse en Franse natuurkundigen en een historicus letters binnenin de stijf opgerolde rollen zichtbaar gemaakt, met een techniek gebaseerd op röntgenstraling. In Nature Communications beschrijven ze hoe ze tientallen losse Griekse letters onderscheidden, en de woorden ‘piptoie’ (‘zou vallen’) en ‘eipoi’ (‘zou zeggen’).

Het is nog niet meteen een verloren gewaande klassieker, maar het resultaat biedt hoop dat ooit langere fragmenten aan het papyrus ontfutseld kunnen worden.

„Als het gaat om een nog onbekende tekst, dan is de betekenis daarvan immens”, zegt classicus en auteur van boeken over de Oudheid Jona Lendering. „Herculaneum heeft zo al het een en ander opgeleverd aan filosofisch materiaal uit de Epicurese school, dat we eerder niet kenden.”

Eerdere pogingen om de rollen met röntgenstraling door te lichten, leverden weinig op. De Romeinen gebruikten inkt op basis van roet, ofwel verbrande koolstof. Ook papyrus, gemaakt van riet, bestaat voornamelijk uit koolstof, zodat de röntgenopnamen geen contrast opleverden.

De onderzoekers pasten een röntgentechniek toe die gebruikmaakt van minieme verschillen in de dichtheid tussen de inkt en het papyrus. Röntgengolven die door de inkt gaan, lopen een vertraging op, en verschillen daardoor van andere golven. Als beide soorten golven samen gemeten worden, zijn de letters plotseling te reconstrueren.