Ien Dales zei het al. Een béétje integer kan niet

Negen wethouders weg om integriteitskwesties? Incidenten, zegt de onderzoeker. Niettemin: bij twijfel, niet meestemmen.

Negen wethouders weg om ‘integriteit’
Negen wethouders weg om ‘integriteit’

De gemeente wil een rotonde aanleggen in een woonwijk. Een van de mogelijke plekken is schuin tegenover het huis van een raadslid. Moet hij zich terugtrekken uit de besluitvorming, of niet?

Het is zo’n grensgeval waarbij integriteit van een bestuurder in het geding kan zijn, zegt Peter Werkman, directeur van Bureau Integriteit Nederlandse Gemeenten (BING). „Is het alleen de aanleg van de rotonde of gaat het om een compleet bestemmingsplan? Is het in jouw straat of net verderop? Je moet als raadslid gewoon je werk kunnen doen, maar bij twijfel zou ik niet meestemmen.”

Waar vorig jaar veel minder wethouders om politieke redenen opstapten dan in 2013 (27 tegenover 79), moesten er onder hen juist meer weg wegens een integriteitskwestie (9 vorig jaar, 6 een jaar eerder). Dat blijkt uit het jaarlijkse wethoudersonderzoek van vakblad Binnenlands Bestuur.

Hoe zorgelijk is het dat eenderde van de vertrokken wethouders is gestruikeld over integriteit? Werkman: „Ik vind het veel, voor een jaar tijd. Meer dan je zou willen, in ieder geval. Maar tegelijkertijd denk ik dat het om incidenten gaat. We moeten oppassen hier een trend in te zien. Op de internationale kaart doen we het allesbehalve slecht.”

Vriendjespolitiek

De aandacht voor integriteit is enorm toegenomen, zegt de BING-directeur. Hij noemt als beginpunt de toespraak, in 1992, van toenmalig minister Ien Dales voor de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. „Een beetje integer kan niet”, zei Dales.

Werkman: „Daarna zijn procedures belangrijker geworden en zijn ‘huisaannemers’ en vriendjespolitiek afgenomen. Met het dualisme kwam er een gedragscode voor colleges en raden, later ook voor ambtelijke organisaties. Wie iets wil aankaarten, kan naar een vertrouwenspersoon.”

Affaires zoals die rond oud-senator en ex-wethouder Jos van Rey en voormalig provinciebestuurder Ton Hooijmaijers hebben ertoe geleid dat toetsing van bestuurders voor hun aantreden belangrijker is geworden. Gemeenten huren daarvoor commerciële bureaus in als Berenschot, Governance & Integrity en BING.

Na de raadsverkiezingen van afgelopen jaar werd een op de vijf kandidaat-wethouders gescreend door een extern bureau, achterhaalde deze krant. Dat kostte gemeenten 750 tot 1.500 euro per persoon. Tweederde van de circa driehonderd onderzochte wethouders schrapte daarop nevenfuncties, droeg een deel van de portefeuille over of zei af te zien van stemming over bepaalde onderwerpen.

Wat integriteitkwesties betreft, heeft Werkman van alles voorbij zien komen bij gemeenten. Belangenverstrengeling bij besluiten tot het lekken van informatie naar lokale media of burgers bijvoorbeeld, illegale bewoning van een vakantiehuis, het niet vermelden van nevenfuncties of relevante informatie uit het verleden.

Dat laatste was een van de verwijten die de het bestuur van Haarlem maakte aan wethouder Ewout Cassee (D66). Hij zou bij zijn aanstelling in 2010 geen melding hebben gemaakt van enkele juridische procedures waarbij hij was betrokken als ondernemer. Ook moest hij excuses maken aan een journalist die hij ten onrechte ervan had beschuldigd eigenbelang na te streven. De wethouder stapte op, en met hem drie raadsleden van D66.

Cassee voelt zich nog steeds slachtoffer, net als VVD-wethouder Huub Eitjes van Maassluis. Eitjes was verantwoordelijk voor de subsidie voor het theater waarvan zijn broer bestuurder is. Die broer deed vervolgens weer betalingen aan een bedrijf van de wethouder. Huub Eitjes stapte op na druk van zijn partij.

Imago

Werkman voert integriteitsonderzoek met grote voorzichtigheid uit. Het kan de betrokkene beschadigen. „Wie eenmaal het imago heeft niet integer te zijn, komt daar moeilijk vanaf.” Ook bij het bureau zelf weten ze hoe gevoelig die onderzoeken liggen. Tegen BING zijn al meermalen procedures aangespannen na rapporten die slecht vielen.

Niettemin vragen gemeente vaker zekerheid over hun bestuurders. Werkman ziet vooral een groeiend aantal verzoeken om trainingen en workshops over integriteit – meer nog dan de aanvragen voor screening van kandidaat-bestuurders.

„Het is handig vooraf de weg te weten in grijze gebieden. Hoe kun je het best omgaan met declaraties, of uitnodigingen voor evenementen? Dat kan voorkomen dat je ten onrechte in een kwaad daglicht wordt gesteld, of te goeder trouw toch verkeerd handelt.”