Als cartoonisten zich beheersen is dat juist een teken van kracht

Illustratie Marian Kamensky

Charlie Hebdo ‘spaarde niemand’ – en dat is precies het probleem, vindt VU-hoogleraar theologie Stefan Paas.

‘Het puntje van een gouden pen, is het felste wapen dat ik ken’, zei Jacob Cats. Niet waar natuurlijk. Een pen legt het altijd af tegen een kalasjnikov. Toch stemt die metafoor wel tot nadenken. Door de gruwelijke wreedheid van de aanslagen in Parijs zouden we bijna vergeten dat er ook een ander soort wreedheid is. Zeg maar de wreedheid van een redactie die elke week gniffelend cartoons uitzoekt, met als doel mensen in hun ziel te raken.

Een pen als wapen zien, dat kan alleen in een samenleving waarin het echte geweld beteugeld is. Als knots en machinegeweer regeren, zwijgt de pen. Daarom vinden we geen cartoons in de grotten van Lascaux en daarom leeft het publiek debat in Somalië niet erg. De vrijheid van meningsuiting komt pas tot bloei als er sprake is van een geweldsmonopolie van de overheid, waardoor eigenrichting en wraak niet langer gewoon zijn. Pas als de kalasjnikovs zwijgen, spreekt de pen.

Vaak wordt over het hoofd gezien dat de vorming van zo’n sterke natie gepaard gaat met een omkering van de machtsbalans. Als de wapens van de bully’s zijn afgepakt, zijn de anderen aan de beurt: de schrijvers, sprekers, mensen zonder spierballen maar met een scherpe geest. Onder bescherming van de overheid kunnen zij nu hun gang gaan. Weliswaar heerst de illusie dat het speelveld nu gelijk is, want iedereen kan iedereen met woorden en tekeningen bestrijden. Dat is onzin: de wapens zijn beschaafder, maar de strijd is even ongelijk als voorheen.

Macht schept verantwoordelijkheid. Het is onderdeel van het stilzwijgende sociaal contract dat de machtigsten zich beheersen, dat zij niet hun volle arsenaal inzetten om de ander aan te vallen. Dat gold zelfs in antieke krijgersculturen. Het zou ook moeten gelden in moderne democratieën. Het is een teken van kracht, niet van zwakte, wanneer schrijvers en tekenaars zich beheersen.

Lees verder in NRC Handelsblad: ‘Als cartoonisten zich beheersen is dat juist een teken van kracht’ (€)