Werknemers on demand

Wat gaat er met werk gebeuren als medewerkers nog massaler freelancer worden, zoals bij Uber, Werkspot en eLance aan het gebeuren is? Econoom Jeremy Rifkin voorziet grote veranderingen.

Illustratie Pepijn Barnard

‘Pling!” En direct daarna weer: „Pling!” Nog geen tien minuten nadat een opdracht om muren te witten op Werkspot.nl staat, komen er al reacties in de mailbox binnen. Op de site kunnen vakmensen intekenen op klussen die gebruikers aanbieden. Binnen één uur sturen uiteindelijk zes gewillige huisschilders een bericht, ze bieden flink tegen elkaar op, de prijs zakt van 400 naar 200 euro. Wat vooral opvalt: de meeste reacties komen van eenmanszaken. Niet zo raar: „Ongeveer 95 procent van de vakmensen op onze site is freelancer”, zegt Werkspot-directeur Ronald Egas.

Werkspot bemiddelt dagelijks voor 1 miljoen euro aan klussen en het aantal uitgevoerde klussen groeit jaarlijks met 30 procent. De bekendste on-demand dienst is taxi-app Uber, waarmee klanten freelance-chauffeurs kunnen oproepen. Uber zou volgens uitgelekte cijfers 1 mlijard dollar per jaar aan ritten omzetten. Uber wil hetzelfde gaan doen met verhuis-, boodschappen- en koeriersdiensten. Investeerders verwachten er veel van want het jonge bedrijf is op papier 35 miljard euro waard. Op diensten als eLance bieden zelfstandigen van over de hele wereld hun diensten aan. Van programmeurs tot marketeers tot redacteuren.

De trend past in een bredere ontwikkeling – met grote gevolgen, waarschuwen economen. „Het is een van de symptomen van een nieuwe industriële revolutie”, zegt de Amerikaanse econoom Jeremy Rifkin. Hij adviseert Amerikaanse en Europese overheden over economisch beleid, en schreef onder meer de bestseller Zero Marginal Cost Society. „Alles en iedereen raakt verbonden met internet en met elkaar. Daardoor kunnen freelancers zichzelf veel makkelijker aanbieden. En er ontstaan daardoor fundamenteel andere organisatievormen. In plaats van centrale structuren, zoals grote bedrijven, komen er veel flexibeler vormen van samenwerking: het gaat van centraal georganiseerd naar peer-to-peer.”

Die nieuwe manier van werken heeft gevolgen voor de manier waarop de hele economie functioneert, zegt Rifkin: van energieopwekking tot voedselproductie tot vervoer. „De arbeidsmarkt is een van de plekken waar de eerste effecten van deze verschuiving nu al merkbaar zijn. Maar dat is nog maar het begin.”

Vast dienstverband wordt zeldzamer

De on demand-apps zorgen er allereerst voor dat de verhouding tussen werknemers en bedrijven verandert. Het meest tastbare gevolg: het vaste dienstverband wordt zeldzamer. Dat is al langer aan de gang. Het aantal zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers) in Nederland neemt de laatste jaren sterk toe: het zijn er volgens het CBS inmiddels 809.000, ruim 10 procent van de werkzame beroepsbevolking. Die stijging zal waarschijnlijk verder versnellen door de opkomst van de apps. Veel meer mensen worden ondernemer.

Wat merken freelancers daar zelf van? „Vooral als je in de grote steden aan werk wilt komen, zie je wel dat de prijzen laag worden”, zegt David Meering, een freelance-schilder die zijn diensten op Werkspot.nl aanbiedt. „Daar concurreren eenmansbedrijven elkaar soms echt kapot.”

Eerder deze maand kwam ook Uber in de publiciteit vanwege de magere opbrengsten van de chauffeurs die voor de dienst UberPOP rijden. Volgens onderzoek van de Volkskrant verdienen de zelfstandigen vaak minder dan het minimumloon. Directeur Niek van Leeuwen van Uber Nederland herkent zich niet in dat beeld. Hij wijst op de eigen Uber-cijfers: daaruit blijkt de chauffeurs over het algemeen juist tevreden zijn, en vaak meer verdienen dan reguliere taxi-chauffeurs.

Twee keer zoveel verdienen

Voor schilders is het zeker niet overal ellende, zegt David Meering: „Als je buiten de grote steden werkt, blijft er nog genoeg over. Ik verdien nu meer dan voordat ik begon met freelancen. Toen ik voor een baas werkte, anderhalf jaar geleden, hield ik ongeveer 15 euro per uur over, en ging de rest naar hem. Nu verdien ik per uur bijna twee keer zoveel”. Maar zeker als er veel werklozen zijn, zoals nu in veel landen het geval is, komt de prijs van dit soort diensten logischerwijs onder druk. De vijver waar de klanten in vissen wordt simpelweg groter. En vaak internationaler.

„Bij deze dynamiek hoort vrijwel zeker grotere ongelijkheid: de verschillen tussen goede en slechte vakmensen hebben directer effect op het inkomen”, zegt Rifkin. Dat komt nog eens bovenop de groeiende ongelijkheid die de westerse wereld volgens de veelbesproken Franse econoom Thomas Piketty kan verwachten. En ook de grote golf van robotisering en automatisering die economen al een tijd voorspellen komt er snel aan: dat zal de verschillen tussen mensen hoogstwaarschijnlijk ook niet kleiner maken. „Er komt een economie van supersterren”, zei Oxford-econoom Rick van der Ploeg vorig jaar in een interview met Elsevier. Aan de andere kant komt er dan waarschijnlijk ook een groep superverliezers.

Het kabinet is vanwege al deze ontwikkelingen bezig met een onderzoek naar de gevolgen van de verregaande flexibilisering van werk voor Nederland. Het rapport moet rond april af zijn. Er zijn meerdere ministeries bij het onderzoek betrokken omdat het gevolgen kan hebben voor pensioenen, onderwijs, arbeidsrecht, sociale zekerheid, belastingen, de huizenmarkt en veel meer.

Het is met al deze omineuze voorspellingen verleidelijk om negatief te zijn over deze trend: heftige veranderingen zijn bijna per definitie oncomfortabel, en wat gebeurt er met al die fijne verworven rechten in Nederland? Plots lijken dan extreme maatregelen als verbieden, zoals bij Uber in veel landen aan het gebeuren is, zo gek nog niet.

Maar dat is niet het hele verhaal. Het is niet voor niets dat dit model zo sterk in opkomst is: blijkbaar voorziet de constructie in een behoefte bij zowel werknemers als werkgevers. Technologie haalt het starre Nederlandse arbeidsrecht in. „Ik ben eigenlijk heel blij dat ik zelfstandig ben: ik kan nu veel beter zelf bepalen hoe ik werk en welke klussen ik wel en niet doe”, zegt David Meering. „Via Werkspot is dat veel makkelijker dan als je naar je baas moet luisteren”.

Flexibilisering pakt vaak juist uitstekend uit. De Nederlandse chipmachinefabrikant ASML hanteert al jaren een vergelijkbaar model. Een ‘flexibele schil’ van freelancers en uitzendkrachten zorgt er bij dat bedrijf voor dat het personeel veel efficiënter kan inzetten. Als het in de chipindustrie even minder gaat, gaan er direct mensen uit. Als de markt aantrekt, kan het bedrijf de medewerkers de volgende dag alweer aannemen. ASML is mede dankzij die constructie uitgegroeid tot een van de succesvolste bedrijven van Nederland.

Het model bevordert transparantie. Ten eerste wat betreft de prijs: iedereen kan met één veeg over een smartphone zien hoeveel een dienst bij een freelancer kost, en hoeveel bij de concurrent. En ten tweede wat betreft de kwaliteit: alle on demand-diensten werken met een beoordelingssysteem. Na afloop van de klus wordt de freelancer gerecenseerd door de klant. Iedereen heeft daardoor ineens een reputatie hoog te houden. Een slechte recensie kan grote gevolgen hebben. „Ja, dat merk je echt: als je slecht werk levert, huurt niemand je meer in”, zegt David Meering. „En als je goed bent juist wel. Vroeger ging dat ook wel mond-op-mond, maar op internet gaat dat veel sneller.”

Goed werk afleveren wordt nog belangrijker dan het nu is, net als het investeren in jezelf. De veiligheid en stabiliteit van een dienstverband bij een groot bedrijf dat de klappen grotendeels opvangt, geldt niet meer. Je bent zo goed als je laatste klus. Een dag uit het raam kijken wordt een dure grap. Wie niet bijblijft met de laatste ontwikkelingen in zijn vakgebied, zal al snel minder opdrachten krijgen.

De Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid schreef daarover in 2013 al het rapport Naar een lerende economie. Volgens de onderzoekers moeten Nederlanders veel meer doen aan her- en bijscholing om bij te blijven met deze ontwikkelingen. De overheid moet er nadrukkelijker voor kiezen om dat te faciliteren. Die conclusie wordt door de opkomst van Uber en consorten alleen maar actueler.

Machtsbalans verschuift

„Al deze veranderingen laten zien dat de machtsbalans in de wereld verschuift”, zegt Rifkin. „Er is sprake van radicale democratisering en decentralisatie. De wereld wordt een gedistribueerd netwerk. De oude machthebbers zullen zich in eerste instantie verzetten tegen deze verschuiving: dat gaat zeker niet zonder slag of stoot. Dat zie je aan de rechtzaken tegen Uber.” Rifkin staat niet alleen in deze opvatting. De prominente Venezolaanse econoom Moíses Naím beschrijft in zijn boek The End of Power dat dat niet alleen voor bedrijven geldt, maar ook voor politici, overheden en zelfs kerken.

Hoe is die decentralisatie dan te rijmen met de omvang van Uber zelf: is dat niet ook weer gewoon een groot, centraal georganiseerd bedrijf? „Ik denk ook niet dat Uber het op lange termijn gaat redden”, zegt Rifkin. „Wat Uber doet is geen hogere wiskunde. Het is in feite gewoon een ouderwetse tussenhandelaar. Wat je zult zien is dat chauffeurs binnenkort Uber gaan omzeilen door via internet direct in contact te komen met potentiële klanten. Maar ook dat zullen ze dan alleen maar méér op flexibele basis doen.”

Het ziet er dus niet naar uit dat deze trend van on demand-arbeid snel zal afnemen. Er zullen winnaars en verliezers zijn, net als bij elke andere grote economische ontwikkeling. Het is niet de vraag óf het gaat gebeuren, maar hoe en wanneer. Dan kun je er maar beter klaar voor zijn.