Opinie

Onze openheid zaait angst, ook ín Europa

De Europese Unie heeft lang een ring van vrienden om zich heen gehad: landen die dichterbij wilden komen of lid wilden worden. Maar de stemming is omgeslagen. Er is nu een „ring van vuur” om ons heen, zei de Zweedse oud-minister Carl Bildt zondag tijdens een debat in Wenen over de ‘terugkeer van de geopolitiek’. Hoe we daarmee moeten omgaan, weten we niet.

Zeventig jaar zijn Europeanen bezig geweest welvarende, open maatschappijen te bouwen, zonder oorlog. Opgezadeld met een groot oorlogstrauma ontwikkelde de EU zichzelf tot soft power. In een wereld gedomineerd door hard powers leek dat een begeerlijk alternatief. Ook voor ons.

Europeanen lazen (en lezen) anderen graag de les over mensenrechten, openheid, democratie. Universele waarden, vonden wij. We beleven nu de keiharde verwerping van dit universalisme. Ten zuiden en oosten van Europa wekt onze open maatschappij irritatie en nijd op. Vrij internet voor iedereen, poreuze grenzen – in Rusland en veel Arabische landen willen machthebbers er niets van weten. Vladimir Poetin is niet zozeer op ouderwets, imperiaal oorlogspad. Hij is vooral bang voor politieke subversie van binnenuit.

Als de Europees-Russische grenzen zouden vervagen, kunnen westerse ideeën de hoofden van Russische burgers binnensijpelen. In 2011 zag Poetin waartoe dat kan leiden: pro-democratieprotesten in Russische steden. Hij sloeg ze neer. De Russische publicist Fjdodor Loekjanov, ook in Wenen, begrijpt waarom: „Na de ineenstorting van de Sovjet-Unie is het Rusland niet gelukt opnieuw een natie te worden. Poetin wil die natievorming gestalte geven. Daarvoor heeft hij duidelijke, harde grenzen nodig. Met open grenzen lukt hem dat niet.”

In die zin beleven we (nog) geen Koude Oorlog zoals de vorige. Dit is geen imperialisme. Het is meer angst voor openheid die het huidige conflict verklaart. Poetin is geobsedeerd door die angst. Zijn annexatie van de Krim was een poging tot binnenlands-politieke consolidatie: irrationeel, nationalistisch en romantisch, maar geen geopolitieke strategie. Ook de Turkse president vindt Europese openheid bedreigend worden, en neemt er afstand van. Dat de Arabische Lente grotendeels in bloed is gesmoord, toont hoe krachtig deze openheid ook in het Midden-Oosten wordt verworpen. De centrale vraag is steeds meer: wie leeft er in een betere wereld, zij of wij?

Je zou denken: Europeanen weten het antwoord op die vraag. Maar is dat zo? In veel Europese landen lijkt extreem-rechts het met Poetin eens dat de EU een aberratie is, die moet verdwijnen. Ook zij willen weer grenzen optrekken. De aanslagen in Parijs en het groeiende aantal ‘incidenten’ rond moslims, Joden en homo’s bewijzen dat steeds meer Europeanen – van diverse komaf – onze openheid en vrijheden verwarrend en abject vinden. Europeanen zijn keihard en wantrouwig over elkaar. We spreken over ‘Grexit’ of ‘Brexit’, niet meer over uitbreiding. Niet alleen Russen of Arabieren proberen hun identiteit opnieuw te ijken, Europeanen evengoed.

Europa wil zekerheid, om alles op de rails te houden. Maar haar wacht wanorde. Islamitische terreur zal doorgaan. Poetin blijft de EU tergen. Het Balticum aanvallen durft hij niet, vanwege NAVO-represailles. Oost-Oekraïne is een uitzichtloze anarchie, die hem bijtende sancties opleverde. Dus stookt hij nu op de Balkan – buiten zijn invloedssfeer, maar in de Europese. In Roemenië, Bosnië, Servië. Maffiose gasdeals, migrantensmokkel en corruptie: lidstaten rollen in Brussel meteen vechtend over het kleed, want dit gaat om geld, veiligheid, solidariteit. Eén Russisch zetje bovendien, en Bosnië valt weer uiteen. Wat doet de EU als moslims en christenen elkaar daar afslachten?

Volgens Bildt moeten Europeanen juist nu solidair met elkaar zijn. Helaas is dat geen eenvoudige opgave meer.