Onze eigen moeizame verhouding met satire

Nederlands functionarissen prijzen de Franse satire. Maar ze wilden kort geleden nog diezelfde vrijheid inperken.

Oude cartoon van Charlie Hebdo-cover tekenaar Luz over portret van de profeet
Oude cartoon van Charlie Hebdo-cover tekenaar Luz over portret van de profeet

Schampere beeldgrappen over geloof of koningshuis worden je in Nederland door de overheid niet in dank afgenomen, en zeker niet als het CDA meeregeert. Een licht satirisch tv-programma, Egoland, waarbij kleipoppetjes leden van het Koninklijk Huis voorstelden, werd in 2003 door minister van Justitie Donner „een gevaar voor de staat” genoemd. Minister-president Balkenende (CDA) viel hem bij: makers van satirische tv-programma’s en toneelstukken over het koningshuis moesten zich inhouden. Satire was een vijand van de staat, in het Nederland van ruim tien jaar geleden.

Satire heeft altijd al een moeizame verhouding gehad met de overheid die pal stond voor God, vaderland en Oranje. Zie de beroemde spotprent van Willem (pseudoniem voor Bernard Holtrop). Toen in 1966 de lonen gematigd werden, kreeg koningin Juliana een hogere uitkering. Willem tekende de koningin als dure prostituee achter de ramen. Hij werd wegens majesteitschennis tot 200 euro boete veroordeeld. Willem verhuisde naar Frankrijk en ging tekenen voor kranten als Libération en Charlie Hebdo.

Verwante grappen deden cartoonist Gregorius Nekschot in 2008 dertig uur in een cel belanden. Hij werd jarenlang met vervolging bedreigd sinds hij in 2005 aangeklaagd was wegens het kwetsen van Turken en Marokkanen. In 2010 seponeerde justitie de zaak, hoewel zijn tekeningen wel strafbaar werden geacht. Nekschot stopte in 2011 met tekenen.

De slepende Nekschot-procedure speelde zich af in de periode na de moord op filmer Theo van Gogh in 2004. De reactie van de Nederlandse overheid was: we moeten de grenzen van het vrije woord vernauwen. Minister Donner wilde toen extra strenge regels voor godslastering instellen. Als gelovigen – christenen of moslims – zich sneller als gekwetst bij de rechter zouden kunnen melden, zou je terrorisme en onvrede in de samenleving beter voorkomen, redeneerde hij.

Er kwam veel kritiek, onder meer van toenmalig VVD-Kamerlid Mark Rutte, die in deze krant schreef dat inperking van de vrije meningsuiting niet het goede antwoord was. Maar pas eind 2013 werd godslastering als aparte belediging uit de Nederlandse wet geschrapt. Rutte zei afgelopen zondag bij Buitenhof dat hij dacht dat Nekschot nu niet opgepakt zou zijn.

Tekenaars die schampere, harde grappen over geloof maken, worden beurtelings als lastpakken, aanstichters van terrorisme, of als dappere strijders voor het vrije woord gezien, zei tekenaar Luz van Charlie Hebdo na de aanslag (hij was te laat voor de redactievergadering op 7 januari). Hij kon niets met die symboolstatus, zei hij, omdat symbolen en taboes aanvallen nu juist zijn werk is, als ‘blije ongelovige’, zei hij tegen Les InRockuptibles. Luz’ eerste Charlie Hebdo-cover na de aanslag – Mohammed die het bordje ‘Je suis Charlie’ vasthoudt, plus de tekst ‘Alles is vergeven’ past in die Franse Ni Dieu, ni Maître- traditie van niets ontziende satirische aanvallen op geloof en staat. Een Franse tv-presentatrice twitterde na de aanslag een oude cartoon van Luz. Daarop zien we hem tekenend, terwijl een strenge moslim met tulband hem toespreekt: „Godslastering! Je tekent het gezicht van de profeet!” Luz antwoordt snel „Dat is niet zijn gezicht, het is zijn lul.” „Ah”, zegt de strenge gelovige, en loopt tevreden weg: het taboe op het afbeelden van de profeet is niet geschonden, met de woorden: „Ok. Maar ik hou je in de gaten.” Luz haalt opgelucht adem.

Het is duidelijk een cartoon van vóór de aanslag, maar het geeft Luz’ nieuwste cover wel extra lading. De tulband van de profeet bestaat uit twee bolle vormen. Zijn door haren omringd gezicht hangt er slurfachtig onder. De Amerikaanse website Gawker drukte de cover al ondersteboven af met het commentaar: „There’s a Hidden Dick on the New Charlie Hebdo Cover”.

Cartoons moeten volgens de Maastrichtse rechter die cartoonist Ruben Oppenheimer in november veroordeelde wegens belediging van advocaat Hiddema eenduidig en niet onnodig grievend zijn. Of de nieuwe Charlie Hebdo-cover die toets zou doorstaan, is de vraag.