Het is druk in de darmen

Poep is populair. Net als alles wat je aan je darmflora kunt doen. Wat de darmamateur moet weten voordat hij aan de slag gaat.

illustratie Tjarko van der Pol

De darm is veel meer dan een bijna tien meter lange voedselverwerkende buis – eerst dun dan dik – tussen maag en anus. Opeens weten we nu dat bacteriën die daar leven – onze darmflora – onze kans op kanker, diabetes en zelfs autisme beïnvloeden. En of we dik worden of succesvol kunnen afvallen. Het is nog maar onderzoek – vaak bij muizen en ratten. Maar het is splinternieuw, spannend én onzeker.

Er is meer nieuws over de paar ons bacteriën die we in onze onderbuik meedragen. Sinds een jaar of vijf is bekend dat er veel meer soorten leven dan de onderzoekers decennialang wisten. Er zijn meer dan duizend verschillende darmbacteriesoorten. Tot een paar jaar geleden was nog het idee: 400. Dat waren de soorten die zich buiten de darm, in laboratoriumschaaltjes lieten kweken. Met een nieuwe gen-analysetechniek kunnen onderzoekers nu alle bacteriesoorten in de darm vinden zonder ze eerst buiten de darm te hoeven kweken. Die analyse is tegenwoordig zo snel dat je ook kunt zien hoe je darmflora verandert als je dik wordt. En als je afvalt. Ook de desastreuse invloed van een (vaak overbodig) antibioticakuurtje is goed zichtbaar.

Tik ‘darmflora analyse’ in op een zoekmachine en er duiken een paar laboratoria op die voor bedragen tot 300 euro darmflora-analyses uitvoeren. Maar dat zijn nog de ouderwetse. Natuurdiëtisten, alternatieve genezers, maar ook bedrijven die body-scans en preventieve bloedtesten aanbieden raden vaak zo’n ontlastingstest aan. De nieuwe gen-analyse is nog beperkt tot wetenschappelijke laboratoria. Toch is de prijs per bepaling al onder de 1.000 euro gedaald. Die test komt langzamerhand binnen bereik van de poeptesters.

Het wetenschappelijke nieuws over de darm stroomt binnen. En het boek De Mooie Voedselmachine van de Duitse dokter Giulia Enders staat al maanden in de top-10 van bestverkopende boeken. Maar praktische toepassingen van de nieuwe kennis zijn er nog niet.

Ondertussen is de darmamateur met spoeltechnieken en darmfloravoeding in de weer die decennia geleden in Duitse kuuroorden zijn ontwikkeld, zoals sapkuren. Of die door Franse of Japanse zuivelfabrikanten zijn ontwikkeld, zoals het yoghurtdrankje Yakult. Of door de ooit beroemde Nederlandse arts-onderzoeker Reinier de Graaf (1641-1673). Die ontwierp in 1668 een nieuw model klisteerspuit. Dat roept de vraag op: wat kunnen we doen om onze darmen gezond te houden, en wat kunnen we maar beter laten?

1. Waar is zo’n klysma goed voor?

Eeuwenlang was een klysma of lavement – eenvoudigweg gezegd een darmspoeling – een van de weinige behandelingen die een chirurgijn kon uitvoeren. Naast aderlaten. Hij deed het dan ook graag. De medici spoelden niet alleen met lauw water om verstoppingen en diarree te bestrijden, maar brachten ook kruidenwater en opgeloste medicijnen van achteren naar binnen. De nieuwe klisteerspuit van Reinier de Graaf werd zeer gewaardeerd. Darmreiniging was rond 1700 in de betere kringen in de mode.

Maag-darm-leverartsen gebruiken het klysma nog steeds. „Bij ernstige verstoppingsklachten”, zegt MDL-arts Rutger Quispel van het Reinier de Graaf Gasthuis in Delft, „als vezelrijk eten en veel vocht drinken niet helpen, en laxeermiddelen ook niet. Een klysma is ook een mooie manier om medicijnen tegen darmontsteking ter plekke toe te dienen.”

In 2004 onderging Bekende Nederlander Patty Brard op tv zo’n lavement. Dat had een heel ander doel: zij wilde haar gemoedstoestand verbeteren. Hoe het er ook uitzag, deze BN’er heeft het klysmeren gestimuleerd.

De webshop Klysmashop.nl claimt het nut ervan met de tekst: „Heeft u al een tijdje last van een opgeblazen gevoel en pijn door verstopping van uw darmen? Met een klysma wordt de obstipatie te lijf gegaan en verholpen. Door de darmspoeling verdwijnt de chronische verstopping en het spijsverteringsprobleem. De afvalstoffen en giftige stoffen worden uit de dikke darm verwijderd. U voelt zich na de behandeling gelijk beter, vitaler en gezonder.” Klysmashop verkoopt rubberen slangen, inbrengcanules, anale douches, glijmiddelen en voorraadkruiken voor spoelvloeistof. En er zijn leerzame instructies. De slang kan desgewenst 30 centimeter naar binnen.

Behalve het wegspoelen van ernstige verstoppingen weet de moderne medisch-wetenschappelijke literatuur niets van de voordelen die de klysmashop opnoemt. Wel is er de laatste twintig jaar een gestage stroom artikelen over de keerzijde van het thuisklysma. Over mensen die een canule door hun darmwand heen prikken. Of die de spoelvloeistof te heet inbrachten.

2. Heeft het zin probiotica te drinken?

Probiotische drankjes – yoghurt met speciale bacteriën vooral – geven het idee dat je iets aan je gezondheid verbetert. Meer dan een idee is het niet, jammer genoeg. Yakult is beroemd geworden door zijn vriendelijke bacteriën die je bestaande darmflora oppeppen en je afweersysteem verbeteren. Maar ga naar de Yakult-website en zie dat er geen woord meer over gezonde darmen en heilzame bacteriën te lezen is. De Lactobacillus casei Shirota in de Yakult komt „levend in de darmen” aan. Dat is hun enige prestatie. Wat ze daar uitrichten? Geen antwoord.

In 2011 verbood de Europese voedselautoriteit EFSA de gezondheidsclaims op de yoghurts met probiotische bacteriën. De gezonde werking is niet wetenschappelijk aangetoond. Yakult en ook de fabrikanten van andere gezondheidsyoghurts als Actimel, Activia en Vifit suggereerden in het vorige decennium nog voorzichtig dat hun merkexclusieve Lactobacillus- en Bifidusbacteriën darmen gezond hielden.

„Tegen mijn patiënten zeg ik dat er geen bewijs is voor hun werking”, zegt Quispel, „maar als mensen zich er prettig bij voelen is het prima. Die probiotica-yoghurts zijn waarschijnlijk net zo veilig als andere yoghurt.”

3. Is het aan te raden een sapkuur te volgen om de darmen te ontgiften?

„Wij van Frank Juice zijn van de positieve effecten van onze sapkuur overtuigd.” Met deze WC-Eend-variant pronkt Frank Juice op thefrankjuice.com. Het bedrijf uit München met zijn hippe Engelse naam wortelt stevig in de Duitse Saftkur-cultuur. Het is wel eerlijk: dat een sapkuur ontgift en ontslakt kan niet meer dan een overtuiging zijn. De werking is onbewezen.

Bij een sapkuur drink je een aantal dagen alleen vruchten- of groentensap, of zelfs alleen kruidenthee. De sapkuurwebsites geven hoog op over het nut van ontgiften en ontslakken. ‘Slakken’ zijn volgens de website gezondheidsnet.nl: aangekoekte resten conserveringsmiddelen, kleur- en smaakstoffen, nicotine, alcohol, koffie en stoffen uit vervuilde lucht.

MDL-arts Rutger Quispel kijkt regelmatig met een endoscoop in andermans darmen. Maar slakken ziet hij dan niet. Voorafgaand aan een darmonderzoek drinken mensen vloeistof met een laxeermiddel. „Bij vrijwel iedereen is de darm dan helemaal schoon. Maar of een gereinigde darm een heilzaam effect heeft weet ik niet.” Ja, soms, zegt Quispel, meldt een patiënt na zo’n onderzoek dat zijn darmklachten een tijdje wegblijven.

Het Voedingscentrum raadt sapkuren van meer dan een paar dagen af: „Er wordt dan namelijk spierweefsel afgebroken. Je kunt je lichaam met een sapkuur niet ontgiften en ook je darmen niet zuiveren.” Wie veel vezels eet, of desnoods wat zand, houdt zijn darmen vanzelf vitaal en schoon.

4. Is er een verband tussen darmflora en obesitas?

Ja, bij muizen. Muizen die dik worden krijgen een andere soortensamenstelling in hun darmflora. Wanneer die dieren een medicijn krijgen dat een deel van die flora doodt, of als ze andere bacteriesoorten in hun darmen krijgen toegediend, vallen ze weer af. De kritiek op die experimenten is dat laboratoriummuizen een soortenarme darmflora hebben. Dat maakt beïnvloeding makkelijker. Mensen die veel te dik zijn hebben ook een andere darmflora dan slanke mensen, maar of vervanging helpt bij het afvallen is nog niet bekend. Dat onderzoek is bezig.

5. Wat is een poeptransplantatie en waar is het goed voor?

Poeptransplantaties worden uitgevoerd om hardnekkige, diarreeveroorzakende infecties van de Clostridiumbacterie te bestrijden. Ze werken doordat de bacterieflora uit de donorpoep de ziekmakende bacterie weet te verdringen. In de eerste experimenten, in het AMC in Amsterdam bijvoorbeeld, werden donorfeces via een slangetje via mond en maag in de darm gebracht. Niet aangenaam en thuis niet te doen. Eind vorig jaar is een onderzoek gepubliceerd waarbij de donorpoep in capsules was verpakt die in de darm opengingen. Fecestransplantatie wordt nu bij meer darmziekten geprobeerd. Inmiddels is in de Verenigde Staten, naar analogie van bloed-, en weefselbanken, een fecesbank opgericht. Daar ligt getypeerde poep in de diepvries, zodat een patiënt snel aan passende donorpoep kan worden geholpen.