Religie is slechts een spiegel van de mens

Illustratie Cagle

„Is religie een bron van compassie of een bron van geweld en haat?” vraagt Sebastien Valkenberg zich af (NRC, 13 januari). Hij beslist voor geweld en haat. Hij behandelt religie als een verschijnsel dat zich buiten de mens om voltrekt. Religie zet de mens aan tot geweld, maar is religie feitelijk niet een spiegelbeeld van de menselijke aard?

Toen ayatollah Khomeini de fatwa over Salman Rushdie uitsprak, was ik docent levensbeschouwing. Ik trapte in dezelfde val als Valkenberg nu. Ik vertelde voor de klas over alle gruweldaden die in de geschiedenis uit naam van de islam zijn gepleegd. Die avond werd ik gebeld door de vader van een leerling, een liberale moslim. Hij wees mij erop dat ik mij had laten leiden door emotie en snelle conclusies. Ik besefte dat hij gelijk had. Ik bood de volgende les mijn excuses aan de klas aan en nuanceerde mijn verhaal.

De constatering dat religie vooral een bron van haat is, gaat mank. Tijdens de Tweede Wereldoorlog kwamen 70 miljoen mensen om. Religie? De aanslagen van de RAF. Religie? De politionele acties in Indonesië. Religie? De stelling van Karen Armstrong dat compassie ten grondslag ligt aan alle religies, gaat ook niet op. Je kunt evengoed beweren dat compassie ten grondslag ligt aan alle vormen van samenwerking.

Het probleem met analyses die godsdienst als cultureel verschijnsel an sich beschouwen, is dat ze voorbij gaan aan het feit dat cultuur door mensen wordt gemaakt. Cultuur is een uiting van de menselijke aard. Men zal dus in iedere cultuur de mens kunnen herkennen. De mens schiep religie onbewust naar zijn eigen evenbeeld en stelde vervolgens verrast vast dat dat beeld wel veel trekjes van hemzelf had. Hoewel het lijkt alsof cultuur en religie zich buiten de mens voltrekken, komen ze uit de mens voort. De mens die beter kan overleven in groepsverband. De mens die beter in groepen kan leven als hij zich verbonden voelt met zijn groepsleden. Binding die sterker wordt gevoeld als dezelfde rituelen worden uitgevoerd. Religie kan zo als een versterker voor emotie werken. Dankzij de groepsbinding kan een mens tot samaritaan worden, dankzij groepsbinding kan hij ook de moed opbrengen om een zelfmoordaanslag te plegen.

De discussie over religie als onafhankelijke entiteit is onzinnig. Laten we eerst beginnen met vast te stellen wie de mens eigenlijk is, dan volgt het antwoord op de vraag naar de ware aard van religie vanzelf.