Oosten Oekraïne staat op springen

Oekraïne, Rusland, Duitsland en Frankrijk komen deze week bijeen om te praten over een echt bestand in de Donbas.

Een Oekraïens gezin arriveert in Polen , waar het wordt opgevangen.
Een Oekraïens gezin arriveert in Polen , waar het wordt opgevangen. Foto EPA

De Donbas in Oekraïne is een hete aardappel die bij voorkeur wordt doorgeschoven. Morgen komt in Minsk mogelijk de Contactgroep voor Oekraïne bijeen om nu eindelijk een bestand voor elkaar te krijgen dat wel stand houdt in de aan Rusland grenzende oostelijke regio.

Tot nu toe is dat steeds mislukt. Zowel de pro-Russische separatisten in de regio en hun beschermheren in Rusland als de Oekraïense regering hebben amper nog een idee hoe het verder moet. Zeker nu Donbas weer op springen staat.

Maandagmiddag werd een autobus bij een wegversperring in Volnovacha, een plaatsje ten zuiden van Donetsk, getroffen door Grad-raketten, zo stelden waarnemers van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) vast. Dertien burgers werden bij de aanval gedood.

De beschieting ontketende beschuldigingen over en weer. Het raketvuur kwam uit een gebied dat wordt gecontroleerd door pro-Russische rebellen. Toch noemde vicevoorzitter Denis Poesjilin van de separatistische Volksraad in Donetsk de raketaanval op de bus een „provocatie” van Kiev.

Volgens de Oekraïense regering zijn de separatisten zich juist aan het hergroeperen voor een nieuwe aanval in de Donbas. Regering en parlement in Kiev grepen het dodelijke incident aan om Europa op te roepen de sancties tegen Rusland te verscherpen en de afgescheiden volksrepublieken Donetsk en Loegansk te kwalificeren als heuse ‘terroristische organisaties’. In Kiev wordt een parallel getrokken tussen de terreuraanslag op de redactie van Charlie Hebdo in Parijs en de raketaanval op de autobus in Volnovacha. President Petro Porosjenko riep vandaag uit tot ‘dag van nationale rouw’.

Mislukt Minsk-akkoord

Burgerslachtoffers zijn in de Donbas schering en inslag. De wapenstilstand die Rusland, Europa en Oekraïne met hun Contactgroep op 5 september in Minsk hebben gesloten, heeft nooit een kans gekregen. De aanval op de bus in Volnovacha had niettemin meer betekenis dan de zoveelste schending van dat Minsk-akkoord. Op de achtergrond speelt de vraag of er in de Donbas een ‘eindspel’ gaande is.

De rebellen in de volksrepublieken Donetsk en Loegansk zijn niet in staat hun posities te stabiliseren. Zonder toegang tot de havenstad Marioepol is hun separatistische project kansloos. Ze hebben deze haven nodig voor de export van kolen en staal uit de regio.

Ondanks de eerdere zuiveringen in eigen kring blijven de rebellen bovendien ook onderlings slaags raken. Die spanningen worden mede gevoed door het eigengereide gedrag van de Kozakken en andere ‘vrijwilligers’ uit Rusland, die dorpen, wijken en steden terroriseren alsof ze ieder voor zich hun eigen baronie hebben.

Op nieuwjaarsdag sneuvelde in de buurt van Loegansk een rebellengroep onder leiding van Aleksandr Bednov, alias Batman, toen die in een hinderlaag liep. De leiding van de volksrepubliek had kort daarvoor een arrestatiebevel tegen Batman uitgevaardigd. Daarom rees het vermoeden dat ‘volkspresident’ Igor Plotnitski van Loegansk die val had uitgezet om af te rekenen met Batman.

Deze chaos ondermijnt het draagvlak van de separatisten onder de bevolking. Hoewel veel burgers in de Donbas diep wantrouwen jegens Kiev koesteren, is het enthousiasme voor de pro-Russische strijd tanende.

Interne kritiek Rusland

De grote vraag is of Moskou dezelfde analyse maakt en daaruit de conclusie trekt dat het zich beter uit het wespennest kan terugtrekken. De signalen uit Rusland zijn niet eenduidig.

Volgens het Oekraïense ministerie van Defensie is de Russische regering daarop niet uit. In een analyse dinsdag voor de webkrant Glavkom waarschuwde adviseur Vasili Boedik van het defensiedepartement voor een nieuwe invasie. Op dit moment zijn er 7.500 Russische soldaten in de Donbas actief. Maar volgens Boedik droogt de stroom ‘vrijwilligers’ uit Rusland op, omdat de Russen meer en meer met hun eigen economische crisis bezig zijn. President Poetin zoekt daarom naar alternatieven. Niet toevallig heeft Poetin 2 januari een oekaze getekend om een eigen ‘vreemdelingenlegioen’ te kunnen formeren, zei Boedik.

In Moskou zelf klonk dinsdag een omgekeerd geluid. Ex-spionnenbaas, minister van Buitenlandse Zaken en premier Jevgeni Primakov pleitte er in een spreekbeurt voor dat Rusland zich neerlegt bij het feit dat de Donbas integraal onderdeel is van Oekraïne. „Kleurenrevoluties (zoals die in Oekraïne) zijn geen gevaar voor Rusland”, aldus Primakov.

Volgens Primakov, die na de roebelcrisis in 1998 kortstondig premier was ten tijde van president Jeltsin, moet president Poetin nu prioriteit geven aan economische hervorming. „We hebben veel tijd verloren – een kwart eeuw. Nu wordt het tijd voor de diversificatie van de economie”, zei hij.

Dit pleidooi is opmerkelijk omdat het uit de mond van Primakov komt. Primakov is een van de ‘old hands’ uit het (geo)politieke establishment van Moskou. Hij heeft zijn hele leven voor de Russische inlichtingendiensten gewerkt. In de jaren negentig was hij de geestelijke vader van een nieuwe buitenlands politieke doctrine waarmee Rusland zich na de Koude Oorlog afzette tegen Amerikaanse dominantie.

Volgens Primakov was de wereldorde ‘multipolair’ en moest Rusland dus wisselende allianties zoeken. Deze doctrine wordt nu door Poetin uitgevoerd. Maar Primakov vindt kennelijk dat hij is doorgeslagen.