Nederland is man met te grote zwembroek

Vanavond is de aftrap van de twintigste editie van het literatuurfestival Writers Unlimited. Wegens de aanslagen in Parijs werden snel nog wat onderdelen van het programma aangepast.

Festivalaffiches 2003, 2015.
Festivalaffiches 2003, 2015.

Een oerhollandse man met een te hoog opgehesen zwembroek die zijn spierballen toont: dat is hoe Nederland zichzelf anno 2015 ziet. Tenminste dat vindt het Haagse lteratuurfestival Writers Unlimited. „De omgang met culturele verschillen, identiteit, globalisering en migratie, dat is waar Writers Unlimited over gaat”, zegt festivaldirecteur Ton van de Langkruis. Vanavond begint de twintigste editie van het festival. Bij de start in 1995 ging het om de relatie tussen literatuur en engagement, en dat is zo gebleven. Na de aanslagen in Parijs vorige week is de programmering dan ook aangepast.

Gepland was al dat de Noorse schrijver Karl Ove Knausgård openingslezing zou geven onder de titel Free the Word!, maar striptekenaar Leela Corman kreeg een plaats in het discussiepanel na de lezing. Het gesprek zal gaan over de vraag wat de grens is tussen satire en provocatie, en wat de waarde van provocatie is. „Voor een cartoonist is dat duidelijk”, zegt Van de Langkruis. „Voor een schrijver niet. Daar komt bij dat je cartoon nu meteen wereldwijd gaat, ook naar plekken waar jij anders geïnterpreteerd wordt.” Om antwoord te geven op de waarde van provocatie, zijn er die avond ook afbeeldingen en portretten van de omgekomen tekenaars te zien.

Tijdens Writers Unlimited, dat tot en met zondag duurt, komt de verhouding tussen religie en vrijheid van meningsuiting vaker ter sprake. Vrijdag houdt Karen Armstrong een lezing over religie en geweld in relatie tot de multiculturele samenleving. Terwijl die avond Adriaan van Dis en islamoloog Nuweira Youskine in het polemiekprogramma Aanpassen of opzouten in gesprek gaan over de houding ten opzichte van de multiculturele samenleving. Theeleuten of beuken? is de ondertitel. Zaterdag staat Sex, Comics and Weltschmerz op het programma. En de grande dame van de Surinaamse literatuur, Cynthia McCloud, zal de stelling verdedigen dat we niet te bang moeten zijn om stereotypen neer te zetten wanneer het om een bevolkingsgroep gaat.

Dat er de afgelopen jaren veel gebeurd is, toont de poster van elf jaar geleden, een half jaar na de moord op Pim Fortuyn. Het beeld was toen een naakte, zwarte man op klompen, handen voor het kruis in plaats van een hoog opgehesen zwembroek. Die poster moest de zoektocht naar de Nederlandse identiteit voorstellen.

De vraag van elf jaar geleden, hoe het zat met de multiculturele samenleving, is dus nog steeds actueel. Maar het festival heeft op dat vlak wel een metamorfose ondergaan. Nog steeds zijn opvallend veel niet-westerse schrijvers aanwezig, maar blanke Europese schrijver zijn geen uitzondering meer. Een ontwikkeling die laat zien dat herkomst steeds minder de aanleiding is voor een uitnodiging, en dat de nadruk steeds meer ligt op de vragen waar het altijd al om ging: wat is de rol van kunst met het oog op de actualiteit? En waar ligt de verantwoordelijkheid van de auteur?

In 1995 ging het festival over de reacties op de proclamatie van een onafhankelijk Nederlands Indië, vijftig jaar eerder. Van de Langkruis: „De koningin negeerde die dag omdat het niet de Nederlandse erkenning van de onafhankelijkheid van Indonesië was. We wilden weten wat Indonesische schrijvers daarover dachten en de toeschouwer tonen hoe vanuit beide landen tegen deze gezamenlijke geschiedenis werd aangekeken. Hella Haasse en F. Springer vonden het bijzonder dat ze hun ideeën konden synchroniseren met Indonesische auteurs. Later kwamen daar de oud-koloniën bij, Suriname, Nederlandse Antillen en Zuid-Afrika. Maar omdat kolonialisme steeds meer op de achtergrond raakte en de festivals steeds meer gingen over globalisering, hebben we het programma verbreed naar herkomstlanden.”

Iets concreets werd bereikt toen Frank Martinus Arion tijdens een Winternachtendebat opriep tot een slavernijstandbeeld, waar jaarlijks de slachtoffers herdacht konden worden. Het kwam er. Maar of er meer bereikt is, durft Van de Langkruis niet te zeggen. Wel dat de houding ten opzichte van geëngageerde literatuur is veranderd. „Geëngageerde auteurs werden weggezet als pamfletschrijvers. Nu is engagement geen vloek meer in romans. Je hoopt met zo’n festival bij te dragen aan de behoefte meer te weten over andere culturen.”