Hoe het terreurfiliaal Jemen terrein wint in strijd ‘tegen misdaden van westerse landen’

Al-Qaeda in Jemen heeft de aanslag op Charlie Hebdo opgeëist. De VS zien dit filiaal van de terreurorganisatie als de gevaarlijkste.

Nasser bin Ali al-Ansi, een leider van de Jemenitische tak van Al-Qaeda, gisteren op YouTube. Zijn organisatie eist de aanslag opCharlie Hebdo op. Op de achtergrond portretten van de twee daders.
Nasser bin Ali al-Ansi, een leider van de Jemenitische tak van Al-Qaeda, gisteren op YouTube. Zijn organisatie eist de aanslag opCharlie Hebdo op. Op de achtergrond portretten van de twee daders. Foto Reuters

Met een elf minuten durende video en een schriftelijke verklaring getiteld ‘Wraak voor de profeet’ heeft de Jemenitische tak van Al-Qaeda gisteren de verantwoordelijkheid opgeëist voor de aanslag op de burelen van het satirische weekblad Charlie Hebdo in Parijs. Het leiderschap heeft het doelwit gekozen, het plan gesmeed en de operatie gefinancierd, aldus de verklaring, waarin de daders worden geprezen als „helden van de islam”.

Hoewel het opmerkelijk is dat Al-Qaeda pas een week na de aanslag de verantwoordelijkheid opeist, komt de verklaring overeen met uitspraken van de daders en hun achtergrond. Eén van de broers Kouachi is volgens Amerikaanse en Europese veiligheidsdiensten in 2011 naar Jemen afgereisd, waar hij militaire training kreeg en 20.000 dollar voor de operatie.

Volgens de verklaring heeft de Amerikaans-Jemenitische geestelijke Anwar al-Awlaki „afspraken” gemaakt met de daders. Waarover precies blijft onduidelijk. Westerse inlichtingendiensten meldden eerder dat Kouachi inderdaad de welbespraakte ronselaar van Al-Qaeda heeft ontmoet toen hij in Jemen was. Hoewel Al-Awlaki in 2011 omkwam bij een Amerikaanse drone-aanval, hebben zijn internetpreken nog steeds invloed op radicale moslims.

De aanslag in Parijs onderstreept de organisatorische kracht en de ambitie van de Jemenitische tak van Al-Qaeda, die door de Verenigde Staten wordt gezien als het meest gevaarlijk. De organisatie is in staat gebleken om gebieden in Jemen te veroveren op de regering; training en steun te geven aan extremistische groepen in Syrië, Irak en andere landen; en aanslagen van lone wolves in het Westen te promoten.

Geboorteland Bin Ladens vader

Al-Qaeda is sterk geworteld in Jemen, het geboorteland van Osama bin Ladens vader. De organisatie heeft in het straatarme en onherbergzame land een vrijhaven gevonden vanwaar het redelijk ongestoord internationale terreurplannen kan smeden. Die waren tot nu toe niet erg succesvol. Een aanslag met een onderbroekbom op een vliegtuig naar Detroit mislukte in 2009. Net als de aanslag op de Saoedische prins Nayef door een zelfmoordterrorist die explosieven in zijn anus had verstopt.

De operatie in Parijs is de eerste die wel is geslaagd. Hoewel onduidelijk blijft of het leiderschap in Jemen daadwerkelijk een organisatorische rol speelde, eist het maar al te graag de verantwoordelijkheid op. De groep kan wel een succesje gebruiken. Het centrale leiderschap in Pakistan is de afgelopen jaren flink uitgedund door aanvallen van Amerikaanse drones. En sinds de dood van Osama bin Laden heeft Al-Qaeda flink aan aantrekkingskracht ingeboet. De lokale filialen in Jemen, Syrië, en Noord-Afrika hadden de afgelopen jaren meer succes. Maar de gebieden die ze innamen, wisten ze meestal niet lang te behouden.

Al-Qaeda in Jemen veroverde in 2011 grote gebieden na het gedwongen vertrek van president Saleh, die 33 jaar lang een fragiel evenwicht tussen politieke en tribale tegenstanders wist te bewaren. Kouachi zou in deze periode training hebben gehad in Abyan, één van de provincies die Al-Qaeda had veroverd. De extremisten controleerden meerdere steden en dorpen in het zuiden, maar werden verdreven na een maandenlang offensief van het regeringsleger, dat steun kreeg van de VS.

Maar Al-Qaeda is weer sterk in opmars in Jemen sinds shi’itische Houthi-rebellen vorig jaar de hoofdstad Sana’a veroverden, de macht grepen en de strijd aanbonden met de extremisten. De terreurgroep krijgt steun van sommige sunnitische stammen die de Houthi’s zien als ketters die het land in chaos storten.

Al-Qaeda speelt daarop in met grimmige anti-shi’itische retoriek, waardoor Jemen ten prooi dreigt te vallen aan dezelfde sektarische haat die Syrië en Irak verscheurt. The Long War Journal, een blog over de oorlog tegen terrorisme, heeft sinds september 149 aanslagen van de groep geteld in 14 verschillende provincies.

De VS maken zich grote zorgen over de ontwikkelingen in Jemen, dat onder president Saleh een bondgenoot was in de strijd tegen Al-Qaeda. Amerikaanse drones hebben de afgelopen jaren verschillende leiders van de groep gedood, maar de burgerdoden die daarbij vallen drijven de bevolking in de armen van de extremisten.

Het brein achter het succes van Al-Qaeda in Jemen is de huidige leider, Nasser al-Wahishi, die van begin jaren negentig tot de aanslagen van 11 september 2001 Bin Laden assisteerde en vocht tegen de Amerikanen in de bergen van Tora Bora. Een Jemenitische journalist omschreef hem in The New York Times als „laconiek maar gevat, met een sarcastisch gevoel voor humor en een opmerkelijke gave alles wat hij zegt te staven met verzen uit de Koran”.

Relaties in Afrika, Irak en Syrië

Nadat Al-Qaeda Afghanistan was ontvlucht keerde Wahishi terug naar zijn geboorteland Jemen, waar hij al snel het leiderschap van het lokale filiaal op zich nam. Het succes waarmee hij relaties heeft aangeknoopt met andere extremistische groepen in Afrika, Irak en Syrië heeft ervoor gezorgd dat Jemenitische tak een steeds dominantere rol speelt binnen Al-Qaeda.

Het doel van de terreurbeweging is nog altijd de stichting van een wereldwijd kalifaat. Terwijl westerse landen zich vooral zorgen maken over de Islamitische Staat, toont de aanslag in Parijs dat Al-Qaeda nog niet is uitgespeeld. De strategie van de organisatie is om westerse landen met aanslagen dusdanig te verzwakken dat ze stoppen met de steun aan autoritaire regimes in het Midden-Oosten.

„De misdaden van de westerse landen, bovenal Amerika, Groot-Brittannië en Frankrijk, zullen als een boemerang terugslaan”, waarschuwt een lid van de groep tegen persbureau AP. Hij zei dat ze „de kop van de slang zullen blijven treffen totdat het Westen zich terugtrekt”.