Behalve de nieuwe Charlie Hebdo vliegt ook Voltaire de winkel uit

Foto AFP

Charlie Hebdo vliegt de kiosken uit, maar na de aanslagen van vorige week is er nog een bestseller in Frankrijk. Dat is de Verhandeling over tolerantie, uit 1763, van de filosoof Voltaire.

Het weekblad Le Point ontdekte een tegen een boom geplakte affiche waarin Voltaire zich in het koor van ‘Ik ben Charlie” sympathisanten schaart. Tegen het middaguur was zijn Verhandeling op Amazon.fr het best verkopende boek in de sector religie en samenleving. Waarschijnlijk heeft het allemaal te maken met dit citaat, dat op de Franse site les citations wordt toegeschreven aan Voltaire:

Je ne suis pas d’accord avec un mot de ce que vous dites, mais je me battrai jusqu’à la mort pour votre droit de le dire
(Ik ben het voor geen woord eens met wat u zegt, maar ik zal me tot mijn dood inzetten voor uw recht om het te zeggen).

Er zijn ook varianten van dit citaat in omloop, en dat is geen toeval. Wie de Franse tekst doorleest (hier gratis beschikbaar, hier de Engelse vertaling), komt het citaat niet tegen. De bron van het citaat is waarschijnlijk zijn Engelse biografe Evelyn Beatrice Hall, die het boek The Friends of Voltaire schreef. De bewuste passage hieruit:

What a fuss about an omelette!’ he had exclaimed when he heard of the burning. How abominably unjust to persecute a man for such an airy trifle as that! “I disapprove of what you say, but I will defend to the death your right to say it,” was his attitude now.

Op wikiquotes staat een korte toelichting over hoe de verwarring in de wereld kwam:

(B)because of quote marks around the original publication of these words, they are often attributed to Voltaire, though Hall was not actually quoting him but summarizing his attitude with the expression. The statement was widely popularized when misattributed Voltaire as a “Quotable Quote” in Reader’s Digest (June 1934), but in response to the misattribution, Hall had been quoted in Saturday Review (11 May 1935), p. 13, as stating: I did not mean to imply that Voltaire used these words verbatim and should be surprised if they are found in any of his works. They are rather a paraphrase of Voltaire’s words in the Essay on Tolerance — “Think for yourselves and let others enjoy the privilege to do so too.

Geen letterlijk citaat dus. Maar Voltaire zou het gezegd kunnen hebben. En gezien de populariteit van zijn Verhandeling over tolerantie zijn er veel mensen het eens met die uitspraak - ongeacht de vraag of de aanhalingstekens wel terecht zijn.