‘We doen alles om te overleven’

In de Zweedse filmhit ‘Turist’ maakt vader zich uit de voeten, als een lawine zijn gezin bedreigt. „Kun je iemand zijn overlevingsinstinct verwijten?”

Wat zou jij doen? Die vraag stelt iedereen die Turist heeft gezien. De vierde speelfilm van de Zweedse regisseur Ruben Östlund (Styrsö, 1974) maakt na de première op het festival van Cannes een heuse zegetocht over de wereld, en is inmiddels aangekocht in 68 landen. Tweehonderdduizend Zweden gingen de film zien in de bioscoop. Ook op het Rotterdams filmfestival zal de film vermoedelijk weer veel tongen los maken.

De film, die de shortlist haalde van negen films die nog meedingen naar de Oscar voor beste buitenlandse film, gaat over een Zweeds gezin op wintersport in de Franse Alpen. Op de tweede dag van hun vakantie zien ze van vanaf een terras in de bergen een lawine recht op zich afkomen. De vrouw ontfermt zich instinctief over haar twee jonge kinderen, maar de man maakt zich halsoverkop uit de voeten. De lawine stopt nog net op tijd, het gezin blijft ongedeerd, maar hun gezinsleven ligt in gruzelementen. De man ontkent dat hij op de vlucht sloeg, maar het hele voorval is vastgelegd met een mobiele telefoon. De vrouw kan maar niet ophouden met erover te praten met iedereen die ze in het hotel tegenkomt. Kunnen ze nog verder?

Östlund verdiende voordat hij naar de filmacademie ging bij met het filmen van spectaculaire skistunts in de Alpen. Östlund: „Ik heb altijd al een film in de wereld van skiën en wintersport willen situeren. Maar ik wist niet goed hoe. Die wereld is vaak ontzettend kitscherig met veel neonlicht en knapperend haardvuur. Toen zag ik een video op YouTube waarin min of meer hetzelfde gebeurt als in de film: mensen kijken vanaf een terras naar een lawine. Eerst vinden ze het prachtig, maar als de sneeuw dichterbij komt breekt de paniek uit. Uiteindelijk bereikt alleen stuifsneeuw het terras, net zoals in de film.

„In het begin was ik vooral geïnteresseerd in de drie seconden waarin alles omslaat, van bewondering voor schoonheid van de natuur naar angst en afgrijzen. Dat die twee stemmingen zo dicht bij elkaar liggen, vond ik interessant. Ik sprak erover met een vriend van me. Hij is zo iemand die zich altijd wel ergens schuldig over voelt. Hij kwam met de suggestie: wat als je daar als vader met vrouw en kinderen zit en je gaat er vandoor?”

Is dat eigenlijk wel een morele kwestie? De vader volgt in een fractie van een seconde zijn instinct. Hij maakt geen bewuste keuze om te vluchten.

„Ik vind dat we daar met empathie naar moeten kijken. Je kunt iemand niet verwijten dat hij een overlevingsinstinct heeft. Maar daarna begint hij te liegen over wat er is gebeurd en dan ontstaan er pas echt enorme problemen. In de meeste films zie je alleen lieftallige, sentimentele portretten van hoe mensen in elkaar zitten. Maar die zeggen helemaal niets over de echte worstelingen die mensen doormaken. Ik probeer te laten zien wat de echte mechanismen zijn van ons gedrag.”

De moeder in de film ontfermt zich in diezelfde fractie van een seconde wel over haar kinderen.

„Vanaf onze vroegste jeugd leren we dat de man degene is die zijn gezin moet beschermen bij dreigend gevaar. De vrouw mag emotioneel reageren, de man moet altijd zijn hoofd koel houden en moed tonen. Maar als je simpelweg kijkt naar het onderzoek dat is gedaan naar de overlevenden van scheepsrampen, zie je dat het percentage mannen onder de overlevenden het grootst is, en dat de vrouwen en kinderen overlijden.

„De mythe van de ondergang van de Titanic wil dat mannen de vrouwen en kinderen voor lieten gaan in de reddingsboten. Maar ze waren daartoe gedwongen, omdat de mannen door de bemanning onder schot werden gehouden. Er zijn mensen die heldhaftig zijn, maar dat is een kleine minderheid. Daarom hebben overlevenden soms last van schuldgevoelens, ze hebben egoïstisch moeten handelen om te overleven. Van jongs af aan leren we dat de man rustig, sterk en beschermend moet zijn in een gevaarlijke situatie. Maar zulk aangeleerd gedrag is maar een heel dunne laag. Dat blijkt op het moment dat ons overlevinginstinct in werking treedt.”

Het gezin komt met de schrik vrij, toch zijn de gevolgen groot.

„Dat is de tragikomedie van de film. Er is niets gebeurd. Niemand is gewond geraakt. Ze zijn nog steeds even welvarend. Maar hun leven is kapot. Als je kijkt naar mensen die een vliegtuigkaping hebben meegemaakt, dan ligt daarbij het percentage echtscheidingen extreem hoog. In zo’n extreme situatie zie je kanten van je partner die je helemaal niet wilt zien.”

De film wisselt nogal eens van toon. Sommige scènes zijn realistisch, andere juist komisch. Is het lastig om er dan toch één geheel van te maken?

„Zo heb ik er niet tegenaan gekeken. Ik wilde een film maken die de toeschouwer kan verrassen, waarbij je niet zoals bij zoveel films al vanaf de eerste scène weet hoe het ongeveer verder zal gaan. Wat ik goed vind aan een regisseur als Xavier Dolan, is dat hij zich helemaal niet druk maakt of hij wel een goede regisseur is die alles netjes volgens het boekje doet. Hij kijkt gewoon naar een situatie en richt zich op wat hij het meest interessant vindt. Zo kunnen soms de meest fantastische scènes ontstaan. Dat heeft me geïnspireerd.”

Is het werk van de Oostenrijkse regisseur Ulrich Seidl een inspiratiebron?

„In Zweden heb ik een stalker, die me elke keer opbelt als hij me in de media heeft gezien. Hij laat boodschappen op mijn voicemail achter dat ik nu eindelijk eens moet bekennen dat ik alles heb gestolen van de grote Oostenrijkse meester Ulrich Seidl, dat ik een dief en een copycat ben.”

Er zijn wel wat raakvlakken, in de afstandelijke kijk op menselijk gedrag.

„Ik ben een groot bewonderaar van de Oostenrijkse manier van films maken, van regisseurs als Seidl en Michael Haneke. Haneke is geweldig, hij is zelfs nog beter dan Seidl. Alleen humor komt er bij hem bekaaid af. Voor de triviale kanten van het leven heeft hij nauwelijks aandacht. Er gaan altijd zoveel mensen dood in zijn films. Ik ben blij dat ik in mijn films nog nooit iemand heb laten doodgaan.”