Italië raakt zijn ijkpunt kwijt

Giorgio Napolitano (89) legt vandaag het presidentschap neer. Hij gaf Italië ‘een lesje in stijl’ en bepleitte voortdurend hervormingen.

De Italiaanse president Giorgio Napolitano (midden) bezoekt de lijkwake voor de Italiaanse filmregisseur Francesco Rosi, eerder deze week.
De Italiaanse president Giorgio Napolitano (midden) bezoekt de lijkwake voor de Italiaanse filmregisseur Francesco Rosi, eerder deze week. Foto EPA

„Ik ben blij dat ik weer naar huis kan. Het is hier erg mooi, maar je zit een beetje opgesloten.”

Giorgio Napolitano verhulde zijn opluchting niet toen een meisje hem gisteren naar zijn gevoelens vroeg. Hij heeft zijn plicht gedaan. Negen jaar was hij president van Italië, een solide ijkpunt in vele crises. Maar de jaren gaan tellen, zei hij in zijn traditionele oudjaarstoespraak. Ruim vijf maanden voor zijn 90ste verjaardag verruilt hij het paleis en de tuinen van het Quirinale voor zijn oude woning 350 meter verderop in het centrum van Rome, in een steeg in de oude wijk Monti. „Het voelt een beetje als vakantie”, zei zijn vrouw Clio, even opgelucht.

Napolitano was „een gids voor Italië”, zei premier Renzi gisteren in het het Europees Parlement, bij de afsluiting van het Europese semester van Italië. Het presidentschap is in Italië een overwegend ceremoniële functie, zonder veel concrete politieke macht. Maar het podium dat de positie biedt, heeft Napolitano ten volle benut. Om de grondwet en de rechtstaat te verdedigen in een land waar veel mensen denken dat de regels alleen voor hun vijanden gelden. En om aan te dringen op hervormingen in een land waar politiek en bestuur dringend toe zijn aan een grote onderhoudsbeurt.

„Als de politiek een voortdurend geschreeuw wordt, een wedstrijd wie de hoogste toon bereikt, een botsing over alles, over iedere kwestie, op ieder moment, dan lijden de instituties hier onder, om te beginnen het parlement, en lijdt de relatie met de burgers”, waarschuwde hij in zijn eerste eindejaarsboodschap als president in 2006.

Stijl van een Engelse lord

Twee weken terug, weer met Oudjaar, nam hij opnieuw geen blad voor de mond. Hij waarschuwde voor de corruptie „in iedere plooi van onze sociale en institutionele werkelijkheid”, voor de macht en invloed van de georganiseerde misdaad. „We moeten de verrotte en corrosieve ondergrond van onze samenleving saneren.”

Zijn openhartigheid en onpartijdigheid hebben hem populair gemaakt, al was een afstandelijkere populariteit dan die zijn voorganger Sandro Pertini. Toen de azzurri in 1982 het WK voetbal wonnen, stond Pertini mee te dansen. Toen dit in 2006 weer gebeurde, was Napolitano onderkoeld blij.

Italianen hebben hem in stijl en optreden vaak met een Engelse lord vergeleken. Formeel gekleed. Mede door zijn opleiding als jurist zorgvuldig en vol understatements in taalgebruik. Zeker niet de stereotype Italiaan, maar voor veel kiezers een verademing door zijn correcte optreden. Napolitano heeft het land „een lesje in stijl” gegeven, schreef La Repubblica.

Het presidentschap was de bekroning van een lange politieke carrière. Napolitano werd in 1953 gedeputeerde voor de Italiaanse Communistische Partij. Daarbinnen ontwikkelde hij zich al snel tot een voortrekker binnen de gematigde vleugel, die afstand wilde nemen van de Sovjet-Unie en toenadering zocht tot de Europese sociaal-democratie. In de jaren zeventig en tachtig preekte hij het „eurocommunisme”. In 1996 werd hij de eerste ex-communistische minister in het gevoelige ministerie van Binnenlandse Zaken. Tien jaar later koos het parlement hem tot de eerst ex-communistische president.

Als voormalig europarlementariër onderstreepte hij steeds de Europese roeping. Buiten of zonder Europa heeft Italië geen toekomst, was zijn boodschap. Meer dan menig politicus had hij oog voor de internationale repercussies van de vaak stroperige binnenlandse politieke strijd.

Rechtsstaat, Europa, hervormen

Een sleutelmoment in zijn presidentschap is 2011. Silvio Berlusconi is dan premier van een rechtse regering. De eurocrisis vraagt om stevige ingrepen en hervormingen, maar Berlusconi aarzelt, wil zich niet impopulair maken. Terwijl Berlusconi het vertrouwen van zijn Europese partners verliest en Italië binnen de eurozone een groter probleem dreigt te worden dan Griekenland, bereidt Napolitano zijn opvolging voor: econoom en oud-eurocommissaris Mario Monti sorteert alvast voor. Als Berlusconi dan in november 2011 het vertrouwen van de financiële markten verliest, neemt Monti over met een vliegende start. Er komt een ingrijpend pakket bezuinigingen, Italië komt uit de gevarenzone.

Berlusconi heeft dat hem altijd aangerekend. Maar Napolitano bleef het respect van de meeste politici houden met zijn onvermoeibare hameren op wat volgens hem de politieke oriëntatiepunten moeten zijn: rechtsstaat, Europa, hervormingen. Ook toen Monti verstrikt raakte in zijn technocratische benadering en het veld moest ruimen.

De verkiezingen die daar in 2013 op volgden, leidden tot een patstelling. Daardoor konden de partijen het ook niet eens worden over een nieuwe president - Napolitano’s termijn van zeven jaar zat erop. Uit plichtsbesef ging Napolitano, die ook dan al een aangepast programma heeft omdat hij ’s middags vaak een dutje moet doen, akkoord met een tweede termijn. Met als voorbehoud dat hij niet tot zijn 94ste zal aanblijven. Waarschijnlijk begint het parlement eind deze maand aan de verkiezing van een nieuwe president; de voorzitter van de Senaat functioneert als interim.

Napolitano was voor veel kiezers een rots van stabiliteit in de woelige Italiaanse politiek. Hij had gezegd te willen aanblijven tot een akkoord over hervorming van het kiesstelsel. Dat lijkt er aan te komen, al zijn de stemmingen nog niet afgerond. Napolitano heeft de partijen nogmaals gevraagd hun verantwoordelijkheid te nemen. Door nu op te stappen zegt hij ook: ik blijf niet wachten tot ik negentig ben.