Gewoon negeren, die bommen

Een Nederlandse filmmaker debuteert met een sfeervol bezoek aan de Servische hoofdstad Belgrado tijdens de NAVO-bombardementen van 1999. Hoe dat zo?

Steeds dwaalt de camera bijna steels af naar de hemel. Beweegt daar nog iets? Wat is die condensstreep? Waar valt de volgende bom? Er dreigt altijd gevaar in Marinus Groothofs speelfilmdebuut The Sky Above Us, dat zich afspeelt in de Servische hoofdstad Belgrado tijdens de bizarre lente van 1999.

De NAVO bombardeert van 29 maart tot 11 juni dagelijks doelen in Servië om de nationalistische potentaat Milosevic tot toegevendheid te bewegen inzake de opstandige provincie Kosovo. Tienduizenden Albanese vluchtelingen zijn over de grens gejaagd om een humanitaire crisis te ontketenen, maar in het Servische luchtruim regeerde de NAVO. Met precisiebommen wordt nacht na nacht de regering en infrastructuur in en rond Belgrado gesloopt, na een waarschuwing vooraf.

Een van de meest omstreden bommen valt op 23 april op het gebouw van staatszender RTS, waarbij zestien medewerkers omkomen: onderhoudspersoneel zoals Slava in The Sky Above Us. Ook die avond heeft de NAVO vooraf de doelen doorgegeven: toch laat RTS de nachtploeg gewoon doorwerken: kanonnenvoer om goede sier mee te maken in de westerse pers. De directeur van RTS wordt daarvoor later veroordeeld.

De bom op het tv-gebouw hangt als een zwaard van Damocles boven, of eigenlijk in The Sky Above Us van de Nederlandse regisseur Groothof. Hij raakte gefascineerd door Belgrado en de half vergeten Kosovo-oorlog na een vakantiebezoek met zijn Kroatische ex aan de stad. Een vriendin vertelde over haar verjaardag, toen ze haar eerste luchtalarm hoorde en met haar stuk gebak braaf onder de deurpost ging staan. Groothof: „Je gaat nadenken, hoe zou ik op zoiets reageren? Zo ging de zaak rollen.” Groothof maakte er in 2009 een bekroonde korte film over, Sunset from a Rooftop, waar twintigers een dak met mooi uitzicht kiezen om de bominslagen te volgen.

Die scène herhaalt Groothof niet in het eveneens sfeervolle The Sky Above Us. Ook daar zijn de Servische helden jong en hip. Twee jaar eerder, in de winter van 1997-'98, liepen ze ongetwijfeld mee in de langdurige massabetogingen tegen dictator Milosevic of sloegen ze ‘s avonds met potten en pannen om het leugenachtige avondjournaal van RTS te overstemmen. Ze willen bij Europa horen, maar nu gooit de NAVO bommen op hun stad. Groothof: „Ze zaten klem tussen twee werelden, konden kiezen tussen propaganda van het regime of van de NAVO. Een logische reactie is dan net te doen alsof het allemaal niet gebeurt.” Zo slikt Bojan xtc en danst hij zich in de nachtclub suf op The Prodigy. Repeteert actrice Ana stug door met haar theatergroep: ze staat onder druk om een speech te houden op de brug over de Sava, waar het regime een ‘menselijk schild’ organiseert tegen NAVO-bommen.

Het is opvallend dat juist een Nederlander zo’n film maakt. Groothof kent maar één andere Servische film over de lente van 1999, Skyhook. „Die gaat eerder over de nasleep, over traumaverwerking.” Hij hoorde ook wel kritiek toen hij voor de opnames om Servië een rondje interviews deed. „Het is een open wond, komt die Nederlander daar even in wrijven? Maar in een café zei iemand me: het was juist een te gekke tijd. Iedereen was saamhorig, we neukten erop los.”

Groothof houdt zich verre van politiek: hem gaat het vooral om de onwerkelijke sfeer. Zijn Servische cast twijfelde soms of dat wel dramatisch genoeg was. „In Servië houden ze van heftige conflicten en geschreeuw”, zegt Groothof. „Dat kleine dat ik wil, is een stuk moeilijker acteren.” Toch zal de ingetogen aanpak The Sky Above Us helpen. denkt hij. „Ik hoor soms: jouw blik is minder vertroebeld door emotie.”