Als beelden te erg worden, gaan alle luiken dicht

Britse cameraman filmt in Bergen-Belsen, in de documentaire ‘Night Will Fall’ (ARTE).
Britse cameraman filmt in Bergen-Belsen, in de documentaire ‘Night Will Fall’ (ARTE).

Laten we eens een beetje uitzoomen. Het is natuurlijk stom toeval dat op 27 januari in Polen de 70ste verjaardag van de bevrijding van het concentratiekamp Auschwitz gevierd wordt (zonder de Russische president Poetin, overigens), net in de maand dat er in Europa weer Joden zijn doodgeschoten, louter omdat ze Joden zijn.

De enormiteit van dat laatste feit, in historisch opzicht, wordt relatief weinig benadrukt. Gelukkig zond gisteren de Frans-Duitse zender ARTE een thema-avond uit over het jaar 1945, met getuigenissen van overlevenden van Auschwitz, een reeks gesprekken met andere getuigen van het laatste oorlogsjaar en een bijzondere Britse documentaire, André Singers Night Will Fall, die vorig jaar al veel festivalvertoningen kende.

Ik zie nog geen uitzending door de Nederlandse televisie in het verschiet. In een beeldcultuur die de amateuropnamen van de Parijse terreurdaden al onverdraaglijk acht, zal er weinig ruimte zijn voor deze gruwelen van een andere orde.

Onlangs voltooide het Imperial War Museum een nauwgezette reconstructie van de door het Britse leger vervaardigde documentaire German Concentration Camps Factual Survey (1945). In de media werd die zelden vertoonde film toegeschreven aan Alfred Hitchcock, maar in feite was het een productie van Sidney Bernstein, de latere oprichter van Granada Television, voor de speciale Brits-Amerikaanse Divisie Psychologische Oorlogsvoering. Hitchcock was slechts adviseur. Hij raadde aan in de montage zo min mogelijk te snijden, opdat niemand zou kunnen denken dat er gerommeld was met de werkelijkheid.

Night Will Fall vertelt nauwgezet hoe de beelden tot stand kwamen, van de Britten in Bergen-Belsen, de Amerikanen in Dachau en Buchenwald en de Russen in Auschwitz en Majdanek. In gesprekken met overlevende cameralieden blijkt nog steeds hun ontzetting. En de beelden, van het slepen met duizenden uitgemergelde, naakte lijken, de holle ogen, de shovels, bleken niet goed te vertonen, niet aan de overwonnen Duitsers, noch aan de rest van de wereld. Het was te erg, te confronterend, en dan gaan alle luiken dicht.

Zowel de Britse productie als Billy Wilders korte Amerikaanse propagandafilm Death Mills belandde in het archief. Er werd van de beelden gebruik gemaakt bij het proces van Neurenberg, flarden doken later op, bij voorbeeld in Alain Resnais' Nuit et Brouillard (1955).

Maar neem van mij aan: u heeft het hele verhaal nog niet gezien en de verhalen nog niet gehoord. Dat Duitse krijgsgevangenen de Britten waarschuwden om Bergen-Belsen heen te trekken, wegens tyfusgevaar. De moeite die een overlevende 19-jarige had met het accepteren van het leven, omdat ze zich jarenlang had verzoend met de dood.

Kun je het mensen kwalijk nemen dat ze dit niet willen zien en horen? Nee, natuurlijk niet. Maar het is te prijzen in een televisiezender als de mogelijkheid er kennis van te nemen wel geboden wordt. Juist nu er steeds meer tekenen zijn dat de vanzelfsprekende lessen uit deze periode vergeten dreigen te worden. In Frankrijk. In Duitsland. In Europa. Dus ook bij ons.