Vraag is: profiteert de onderkant?

Sinds 1 januari heeft Duitsland een wettelijk minimumloon. Maar onder laagbetaalden is nog geen sprake van een overwinningsroes.

Arbeidsmarktdeskundigen houden er rekening mee dat het nieuwe minimumloon in Duitsland op termijn honderdduizenden banen gaat kosten, bijvoorbeeld in de horeca.
Arbeidsmarktdeskundigen houden er rekening mee dat het nieuwe minimumloon in Duitsland op termijn honderdduizenden banen gaat kosten, bijvoorbeeld in de horeca. Foto Georg Knoll

Ze zouden er allemaal van profiteren, beloofde minister Andrea Nahles (Arbeid, SPD) in het voorjaar van 2014. Ze had het over de circa 3,7 miljoen Duitsers die tot vorige maand minder dat 8,50 euro per uur verdienden. Per 1 januari hebben zij voor het eerst bij wet recht op minimumloon.

Toch kijkt taxichauffeur Kaya bedrukt. Tot vorige maand verdiende hij 6 euro per uur, maar liet zijn baas hem verder met rust. Nu hangt hem ontslag boven het hoofd als hij niet genoeg omzet maakt. „Minstens 20 euro per uur moet ik verdienen, anders ben ik te duur”, zegt de Berlijner van Turkse komaf die wegens het dreigende ontslag zijn achternaam niet wil noemen.

Kaya is gestresst, want op de taxistandplaats in de Berlijnse wijk Neukölln is al een uur geen klant te bekennen. De kans dat hij vandaag na een normale werkdag 160 euro omzet maakt, houdt Kaya voor „onmogelijk.” Het is bovendien januari. Geen maand waarin taxichauffeurs in de Duitse hoofdstad doorgaans veel verdienen. „Hoezo moet ik tevreden zijn met zo’n maatregel?”

Ervaringen als die van Kaya heeft vakbondsbestuurder Jens Gröger de afgelopen week vaker gehoord. „Misbruik”, zegt hij beslist. „Dit kan geen reden voor ontslag zijn. Zo wordt de wet ondergraven. Als taxichauffeurs zich bij ons melden, brengen we het voor de rechter.”

Maar Gröger weet ook dat het voor veel taxibedrijven moeilijk wordt om de loonsverhogingen zonder problemen door te voeren. „Daarvoor is de gemiddelde omzet per taxi te laag.” Hij geeft de stad de schuld. „Er zijn te veel taxi’s in Berlijn en de tarieven zijn te laag.”

‘Dit gaat banen kosten’

De regering Merkel heeft beloofd dat invoering van het minimumloon niet mag leiden tot baanverlies. Toch houden arbeidsmarktdeskundigen er rekening mee dat de nieuwe wet op termijn honderdduizenden banen gaat kosten. Schattingen lopen uiteen van 500.000 tot 900.000. Volgens het gerenommeerde Ifo-instituut uit München gaat het vooral om kleine baantjes in de horeca, detailhandel en dienstverlening, waaronder bijvoorbeeld kappers en taxichauffeurs.

Voor ontslag moeten vooral werknemers vrezen bij wie het loon te snel stijgt, zegt professor Marcel Thum, die voor het Ifo de arbeidsmarkteffecten van het minimumloon onderzocht. Vooral in Oost-Duitsland lopen laagbetaalden een risico. Maar liefst 20 procent van de werknemers verdiende daar tot eind vorig jaar minder dan 8,50 euro. Een flink deel daarvan krijgt bovendien niet veel meer dan 5 euro per uur uitbetaald. „Dan praat je over een loonsverhoging van meer dan 50 procent”, zegt Thum. „Dat is voor veel bedrijven niet op te brengen.”

Maar ook als ontslag uitblijft is het maar de vraag of zoveel mensen aan de onderkant van de arbeidsmarkt zullen profiteren, zoals de regering belooft. „Veel ondernemers houden zich niet aan de wet”, weet Viveka Ansorge. Ze leidt de overheidscampagne die mensen in kleine slecht betaalde baantjes, zogenaamde minijobs, meer bewust moet maken van hun rechten.

Ze kent de trucs. Zoals onbetaalde overuren maken, schijnzelfstandigheid of deeltijdcontracten aanbieden die in werkelijkheid volledige werkweken behelzen. „Velen hebben geen idee waar ze recht op hebben. Het is moeilijk te controleren.”

Extra controleurs over 5 jaar

Ansorge is kritisch op de Duitse overheid dat een minimumloon invoert terwijl de arbeidsinspectie niet uitgerust is met extra mankracht om toe te zien op naleving van de nieuwe wet. Het duurt nog zeker 5 jaar voordat de beloofde 1.600 extra controleurs bij het Finanzambt Schwarzarbeit gevonden en omgeschoold zijn, bleek afgelopen herfst in antwoord op Kamervragen. „Veel te laat”, meent ze. „Je voert toch ook geen tol in zonder tolpoortjes op de snelweg?”

Ook vakbondsbestuurder Jens Gröger verwacht dat veel taxibedrijven in Berlijn zullen sjoemelen met de urenregistratie. „Chauffeurs krijgen alleen de uren uitbetaald waarin ze genoeg omzet maken. Dat wordt op papier gewoon aangepast”, denkt Gröger. Pas eind van de maand, als de eerste nieuwe loonstrookjes komen, moet duidelijk worden hoe groot het probleem is. Maar of veel chauffeurs daartegen zullen protesteren?

Op de taxistandplaats in Neukölln is weinig te merken van enige actiebereidheid. In de horeca is het „makkelijker” om minimumloon af te dwingen, denkt Kaya. „Maar hier moet je alles zelf verdienen. Als ik verliezen maak, dan is het over. Dan moet ik mijn hand op gaan houden bij de uitkeringsinstanties.”

Ook dat is niet de bedoeling van de nieuwe wet. Publieke uitgaven aan de sociale zekerheid mogen niet oplopen, beloofden coalitiepartners SPD en CDU elkaar. „Beginnen met een lager minimumloon was verstandiger geweest”, zegt Thum. Hij denkt eerder aan een bedrag van 6,33 euro.

Vakbonden en regering verwachten dat het minimumloon hoe dan ook goed uitpakt voor Duitsland. Zij hebben hun hoop gevestigd op de betere economische vooruitzichten. Als de economie weer aantrekt vallen de negatieve effecten niet zo op.

De eerste tekenen zijn rooskleurig. Ondernemers zijn in de eerste drie maanden van het nieuwe jaar bereidwilliger om personeel aan te nemen dan een maand geleden, bleek onlangs uit de toonaangevende ifo-indicator voor de Duitse werkgelegenheid. Bovendien daalde de werkloosheid in december naar 6,4 procent, het laagste sinds de Duitse hereniging, meldde het Arbeidsagentur. Dat sterkt het zelfvertrouwen van de overkoepelende Duitse vakcentrale DGB. „Allemaal bangmakerij en een hoop theater”, zegt woordvoerder Marion Knappe over de eerdere prognoses van het aantal baanverliezen.