Technoprofeten uit de hippietijd

Vanaf vrijdag staat de Duitse band Kraftwerk acht dagen in Paradiso. In 1976 stonden ze er ook, voor driehonderd verbijsterde toehoorders. Maar Kraftwerks elektronische ‘sciencefiction-pop’ bleek uiteindelijk extreem invloedrijk.

Kraftwerk in concert, november 2014 in Parijs foto peter boettcher
Kraftwerk in concert, november 2014 in Parijs foto peter boettcher

Een legendarische status hebben ze inmiddels: de band Kraftwerk was de eerste groep die puur elektronische muziek maakte en zo de inspiratie werd voor stromingen als dance en hiphop, en uiteenlopende artiesten als Björk, New Order en Hot Chip. Ook in het toneelbeeld van Stromae, met de muzikanten opgesteld achter een lessenaar, is de statische esthetiek van Kraftwerk te herkennen.

Internationaal is de belangstelling voor de concertreeks ‘Catalogue 12345678’, door de band als ‘conceptuele performance’ aangeduid, dan ook groot. Acht avonden zullen de Duitse elektronicapioniers, actief sinds 1970, optreden in Paradiso en lp’s uitvoeren als Autobahn (’74), Radio-Activity (’75) en Tour de France (’03). En net als in Londen, waar de shows te zien waren in Tate Modern, en New York (in het MoMA), waren de optredens in Amsterdam, razendsnel uitverkocht – op één na: de avond van Techno Pop.

Het is niet voor het eerst dat Kraftwerk in Paradiso aantreedt. De eerste keer was zaterdag 11 september, 1976. Kraftwerk stond toen op de rand van het sterrendom. In 1974 hadden ze wereldwijd een hit met het hypnotiserende Autobahn; David Bowie noemde Kraftwerk de reden dat hij van Los Angeles naar Duitsland was verhuisd. In Engeland werden optredens van Kraftwerk bijgewoond door jongemannen die aan de grond genageld toekeken hoe met elektronische breinaalden en elektronische kastjes muziek werd gemaakt – dezelfde jongemannen die even later elektronische bands als Orchestral Manoeuvres In The Dark, Human League en Depeche Mode zouden oprichten.

Maar hoe belangrijk de groep achteraf ook is gebleken, en hoezeer oprichter Ralf Hütter zich het concert in Amsterdam ook als ‘gedenkwaardig’ herinnert omdat het de eerste keer was dat ze de nieuwe track Trans-Europe Express uitvoerden – het is de vraag hoe die avond in Paradiso verliep. Stroomde het alerte Nederlandse publiek massaal toe? Waren de recensies lyrisch? Kreeg Kraftwerk, kortom, de ontvangst die het verdiende?

De voortekenen voor het optreden waren niet gunstig. Paradiso verkeerde in benarde omstandigheden, 1976 was een muzikaal niemandsland tussen hippie en punk. En het regende dat weekend in september. Paradiso, nu een internationaal gerenommeerde popzaal, leed onder toeloop van toeristen die vooral kwamen om drugs te gebruiken. Het semi-communistische bestuur was onderling verdeeld, het gebouw werd bedreigd door sloop. Van een solide organisatie was geen sprake.

Huib Schreurs, begin 1976 aangesteld als directeur, vermoedt dat hij de Duitse band zelf had geboekt. „Niet uit muzikale overtuiging overigens. Ik deed de boekingen tactisch. Als een groep zich aandiende, belde ik een rondje langs verkopers van platenwinkels en vroeg hoeveel man ze zouden trekken. Als dat goed klonk, mochten ze komen en kon ik ze betalen. Hoeveel Kraftwerk die avond kreeg? Ik denk zo’n 2.000 gulden. Nederlandse bands gaven we rond de 1.000, een buitenlandse band het dubbele.”

Schreurs kan zich het optreden van Kraftwerk niet herinneren. „Ik was er ongetwijfeld, want ik was er elke avond. Maar de muziek van Kraftwerk trok me niet. Ik was blij dat daarna de punk losbarstte”, zegt hij. „Als de muziek uitsluitend in elektronische richting, dus die van Kraftwerk, was gegaan, was het een stuk minder gezellig geworden.”

In 1976 waren de vloeistofdia’s en Perzische tapijten net uit Paradiso verwijderd. Het interieur van de grote zaal was ongeveer zoals nu, behalve dat her en der losse blokken stonden. „Op rustige avonden, en die waren er nogal eens, lagen daar mensen op te slapen”, zegt Schreurs.

Misschien lag het aan het weer, of iets anders, in elk geval kunnen er niet veel bezoekers geweest zijn, die avond in september. De fotografen waren afwezig, de dj had vrij. Navraag leert dat zelfs de huisdealer verstek liet gaan.

Eddy Tutuarima was er wel. Tutuarima, bijgenaamd ‘Ed Kadet’, werkte in de jaren zeventig achter de bar in Paradiso en verkocht broodjes aan het vaak stonede en hongerige publiek. In september ’76 had hij zich al een tijdje verheugd op de komst van Kraftwerk. „Ik was fan, als enige van het personeel”, zegt hij. „Ik herinner me dat verder niemand belangstelling had. Hun synthetische sound sprak me aan, en hoe ze eruitzagen: in pak achter een synthesizer. Dat was niet eerder vertoond.” Bij het optreden was zo’n driehonderd man, schat Tutuarima. En anders dan hun huidige reputatie als grondleggers van de dance zou doen vermoeden: het publiek stond stil.

„De aanwezigen waren verbijsterd, alsof ze niet durfden te bewegen. Waarschijnlijk doordat de vier daar op het podium ook stil stonden. Als etalagepoppen”, zegt Tutuarima. „Later, in de punktijd, werd in Paradiso gehost en met bier gegooid. Maar bij Kraftwerk bewogen we niet. Hoewel ik de muziek wel opwindend vond.”

Eleanore Hamaker was er ook die avond. Hamaker werkte destijds in een platenzaak en ging naar elk concert. „Ik vond Kraftwerk een verademing. Eindelijk iets anders dan die hippieshit. Het was een slappe tijd, je had vooral Amerikaanse West Coast-muziek en optredens in Ahoy’ van The Eagles of Pink Floyd. Ook goed, maar allemaal groot en commercieel. Rond ’76 voelde je dat er iets nieuws te gebeuren stond. En inderdaad, het kwam uit verschillende hoeken, met punk, new wave, en elektronische muziek, waarvoor Kraftwerk het voorwerk had gedaan.”

Als Kraftwerk op het handvol aanwezigen deze indruk maakte, wat zullen de kranten dan over het optreden geschreven hebben? Opvallend genoeg blijkt uit de archieven dat niet veel muziekjournalisten aanwezig waren. Trouw, Het Parool, de Volkskrant en De Telegraaf schreven geen verslag, en ook muziekblad Oor, dat eerder dat jaar een kritische bespreking van de lp Radio-Activity plaatste (‘Een plaat van oubolligheden en rariteiten’), sloeg de avond over. Wellicht was Peter Koops, recensent van NRC Handelsblad, als enige van de pers getuige. Koops, overleden in 2012, publiceerde op maandag 13 september een gecombineerde recensie over de concerten van de Amerikaanse hardrocker Ted Nugent (toegang 7,50) en dat van Kraftwerk (5,-). Over beide was hij negatief. Nugent deed het publiek ‘van ellende verstijven’ en Kraftwerk bood een ‘deprimerende confrontatie met kleurloze science-fiction-pop’. Koops noemt de muziek ‘kunstmatig en mechanisch’. En al zaten de vier muzikanten ‘keurig in het pak, goed geschoren en geknipt’, hij vond ze ‘niet bij machte om de schaarse gegevens uit de Duitse mythologie tot iets interessants uit te werken.’ Conclusie: ‘Een willekeurige band uit het NOS-geluidsarchief is vergeleken bij Kraftwerk nog spannend.’

Op YouTube staat een audioregistratie van dat eerste optreden in Paradiso. Te horen is een nerveuze uitvoering van Europe Endless, een ruimtelijk Radio-Activity, en een dreigende eerste uitvoering van Trans-Europe Express. Tussen de nummers klinkt het applaus eerst kort. Maar de ongewone performance lijkt te wennen, er wordt steeds harder gejuicht en geklapt.

Op YouTube klinkt dit als een indrukwekkend concert. Opvallend is dat de band ruim 37 jaar geleden nauwelijks anders klonk dan nu. Uit deze registratie is op te maken wat Kraftwerk uiteindelijk zou blijken te zijn: het verleden van onze toekomst.