Weapon of mass narration

De tijd van de kerstverhalen zit er weer op, hoewel de verhaaltechnieken tegenwoordig te wensen overlaten. Onderwijsmethodes voor de basisscholen bieden kant-en-klare lespakketten aan per digibord, inclusief video van een knapperend haardvuurtje. Aanzetten en kijken maar – tenzij het digibord het begeeft, natuurlijk, dan blijft het stil.

De tijd van de real life, real time verhalenvertellers lijkt helemaal voorbij. Erik van Muiswinkel droeg in zijn mooie cabaretvoorstelling Schettino zijn oude schoolmeester Middelkoop ten grave, die met de kinderbijbel van Anne de Vries in de hand (nog steeds een aanrader!) de kindertjes met moord en doodslag op bijbelse grondslag doodstil kreeg. Maar dat soort lering ende vermaak vinden we hoogstens nog terug bij cabaretiers. Voor het overige is er van verhalende zingeving weinig meer over.

Die pech hebben de aanhangers van Al-Qaeda en IS niet. Hun imams, kaliefs en internetgoeroes grossieren in akelig(e) meeslepende verhalen over recht en onrecht. Wie eens zoekt op YouTube staat versteld over de hoeveelheid preken en verhandelingen die in retorisch ronkende taal over de toehoorders worden uitgestort. Dat gaat echt niet altijd over moord en doodslag. Vaak wel natuurlijk, maar dat soort filmpjes wordt meestal heel snel door de veiligheidsdiensten verwijderd. Als ik er net één voor mijn colleges gevonden heb, is die het volgende uur al weer foetsie. Dus snel downloaden. Liefst met het IP-adres van je werk of iemand anders, want je weet nooit. Vaak ook worden complete geschiedeniscolleges gegeven – weliswaar vanuit zwaar jihadistisch perspectief – over de geschiedenis van het Osmaanse Rijk, over de Eerste Wereldoorlog, of over de kledij van de vrouw.

Wat hier het meest in het oog springt is niet het veelomvattende aanbod aan onderwerpen waarover internetjihadisten oreren. Nee, het is de strategische lading van die verhalen. Het is het verschijnsel dat die verhalen iets willen, ze willen hun luisteraars in beweging brengen. Al-Qaeda en IS hebben de kracht van het zogeheten ‘strategisch narratief’ ontdekt, en verfijnd.

Sinds een paar jaar doet dat begrip opgeld in allerlei uiteenlopende disciplines. ‘Strategic narratives’, dat zijn verhalen met een begin, midden en eind, bedoeld om groepen mensen te mobiliseren voor een bepaald strategisch einddoel. Zo’n narratief moet in staat zijn te verklaren wat er onderweg gebeurt, wat de gevolgen van onze daden zijn, en wat het ons uiteindelijk oplevert. Een echt goed verhaal, één dat pakt en boeit tot het gelukkige, maar nog beter, bittere einde, voldoet aan bepaalde wetten. Een strategisch narratief doet nog meer: het dwingt mensen via de presentatie van een plot, en uitwerking van enkele karakters, om een keuze te maken, om iets doen of na te laten. Dat is dus meer dan een ‘ideologie’, het is niet bloedeloos, er zit leven, hartstocht en drama in.

Een strategisch narratief is een dodelijk wapen, want het is zo ontzettend effectief. Dat komt doordat mensen in essentie verhalende, vertellende wezens zijn. We lijden allemaal aan de onbedwingbare lust tot fabuleren, aan het met terugwerkende kracht verklaren wie we zijn en waarom we doen wat we doen (of niet doen). We ‘storify our past’, zegt Lawrence Freedman die in 2013 een prachtig boek, Strategy, over het strategisch belang van verhalen voor het krijgsbedrijf schreef.

Ook het georganiseerde jihadisme heeft de kracht van dit weapon of mass narration dus ontdekt. Wat is er mooier dan een verhaal over goed en kwaad, waarin de onderdrukte in opstand komt en het onrecht overwint? De gereformeerde drieslag van de ‘ellende-verlossing-dankbaarheid’ en de communistische vertelling over ‘uitbuiting-vervreemding-revolutie’ hebben gezelschap gekregen van de jihadistische ideologie die de trits ‘crisis-heilige oorlog-herstel sharia’ verkondigt. Zo’n verhaal is niet bedoeld als troost of tijdverdrijf, maar als oproep tot de strijd. Je moet erin mee gaan, of anders.

Interessant is de ambivalente rol van de sociale media. Enerzijds produceren ze zoveel prikkels, dat de concentratie en focus op één enkele, complexe verhaallijn bijna niet meer mogelijk wordt – wanneer we dat verhaal tenminste lezend tot ons nemen. Anderzijds overspoelen diezelfde media ons met Tedtalks en minicolleges die ons meenemen, die we liken en die viral gaan. Vaak wanneer er een pakkend plot inzit, een ontknoping, of een boodschap. En daar is op dit moment helaas vooral IS erg goed in, geen stijl- of moordmiddel wordt geschuwd.

Zet daar ons eigen verhaal eens tegenover. Wat is de heilige drieslag van de democratie nog? Kies Rutte, koop een iPhone, of anders?

Het is opmerkelijk dat waar de veredelde tomaat voortdurend wordt aangeprezen als summum van maatschappelijk relevant onderzoek de kunst van het verhalen vertellen, van geschiedenisles geven zo wordt onderschat. Het is daarom hoog tijd dat toekomstige juffen en meesters op de pabo weer les in de ouderwetse vertelkunst krijgen, en dat we gaan nadenken met welke verhalen we toekomstige generaties willen boeien. Al was het alleen maar uit contraterroristisch oogpunt.