Geef die tijdschriften toch gewoon zelf uit

We zijn er aan gewend geraakt. Wetenschappers publiceren in tijdschriften. Die tijdschriften zijn vrijwel allemaal bezit van commerciële uitgevers. En die maken daarop 20 tot 40 procent winst.

Normaal is dat niet. Het winstgevende systeem is bedacht in de jaren zeventig, door Elsevier-uitgever en voormalig hersenchirurg Pierre Vinken (1927-2011). De enorme groei in wetenschappelijke publicaties gaf andere uitgevers gelegenheid hetzelfde te doen. Die bibliotheken kopen die tijdschriften toch wel.

Pas de laatste tien jaar ligt het systeem onder vuur, mede door bezuinigingen op universiteitsbibliotheken. Kritische wetenschappers stichtten eigen open access-tijdschriften zoals de succesvolle PLOS-groep. De toegang voor de lezer is daar gratis, de uitgave wordt betaald door een financiële bijdrage van de publicerende wetenschappers. Marcel aan de Brugh beschrijft verderop in deze bijlage in welke chaotische discussies en scenario’s de machtstrijd om de publicaties inmiddels is terecht gekomen.

Hadden de universiteiten en wetenschappers maar beter opgelet in de jaren zeventig! Al eeuwenlang bestaat er een prima alternatief model. Zelf doen! Dit jaar 350 jaar geleden werd door de Royal Society of London for the Improvement of Natural Knowledge (de Britse KNAW) het oudste nog bestaande wetenschappelijke tijdschrift opgericht: Philosophical Transactions. Ook een aantal andere belangijke tijdschriften worden ‘in eigen beheer’ uitgegeven (zoals PNAS en Science). Vorige jaar rekenden vier economen uit dat de commerciële uitgevers per wetenschappelijke citatie drie tot tien keer zoveel geld vangen als de nonprofit-uitgevers (PNAS, 1 juli 2014). Er is wel om minder een revolutie begonnen.