De pen is machtiger dan het zwaard Wie zei dat ook alweer?

Satire is een machtig wapen. Maar waar komt dat besef eigenlijk vandaan? Alison Gee van de BBC dook de geschiedenis in.

illustratie tjarko vander pol

De woorden ‘De pen is machtiger dan het zwaard’ werden voor het eerst geschreven door de Britse romancier en toneelschrijver Edward Bulwer-Lytton in 1839, in zijn toneelstuk Richelieu. De hoogste minister onder koning Louis XIII, Richelieu, ontdekt daarin een samenzwering om hem te doden. Als priester kan hij de wapens niet opnemen om zich te verdedigen.

Dan zegt zijn dienaar François: „Maar u heeft andere wapens tot uw beschikking, mijn Heer.”

Richelieu is het daarmee eens: „De pen is machtiger dan het zwaard... Laat dat zwaard toch achterwege. Staten kunnen zonder gered worden.”

De uitspraak verspreidde zich rap, zegt Susan Ratcliffe, redacteur van de Oxford Quotation Dictionaries. „Al in 1840 was het een algemeen gezegde.”

Vandaag de dag zijn er varianten in vele talen, meestal vertaald uit het Engels. De Franse versie luidt: ‘La plume est plus forte que l’épée.’

Bulwer-Lytton is overigens ook berucht vanwege zijn openingszin ‘It was a dark and stormy night’. Zijn naam is verbonden aan een jaarlijkse wedstrijd wie de slechtste eerste zin heeft geschreven. Dit is de eerste zin van zijn roman Paul Clifford uit 1830:

It was a dark and stormy night; the rain fell in torrents – except at occasional intervals, when it was checked by a violent gust of wind which swept up the streets (for it is in London that our scene lies), rattling along the housetops, and fiercely agitating the scanty flame of the lamps that struggled against the darkness.

De steek van een lans

Het gezegde ‘De pen is machtiger dan het zwaard’ betekent volgens het Cambridge Dictionary zoiets als ‘denken en schrijven hebben meer invloed op mensen en gebeurtenissen dan het gebruik van kracht of geweld’.

Bulwer-Lytton was niet de eerste met dat inzicht. Susan Ratcliffe wijst op twee eerdere teksten. In The Anatomy of Melancholy van Robert Burton, gepubliceerd aan het begin van de zeventiende eeuw, wordt beschreven hoe hard bijtende grappen en satire kunnen aankomen – en de schrijver stelt dat de uitspraak ‘A blow with a word strikes deeper than a blow with a sword’ (Een klap met een woord raakt dieper dan een klap met een zwaard) zelfs in zijn tijd al een „oud gezegde” was.

Een gelijksoortige uitspraak vind je terug in Heptameron of Civil Discourses van George Whetstone uit 1582, zegt Ratcliffe. ‘The dashe of a Pen, is more greevous than the counterbuse of a Launce’ (De steek van een pen is schadelijker dan het gebruik van een lans).

Je kunt nog verder terug. Aan de Griekse dichter Euripides – hij stierf rond 406 voor Christus – worden regelmatig de volgende woorden toegeschreven: ‘De tong is machtiger dan het zwaard’. Maar Armand D’Angour, hoogleraar Klassieke talen aan Oxford University, twijfelt hieraan. „Het woord ‘tong’ werd door Euripides meestal in negatieve zin gebruikt: de tong (oftewel: spraak) is minder betrouwbaar dan daden”, zegt hij.

Ook de Romeinse dichter Vergilius lijkt pessimistisch over de kracht van het woord, zegt D’Angour. ‘Tegenover oorlogswapens houdt mijn gezang net zomin stand als duiven tegenover adelaars’, schreef hij in de negende van zijn serie herdersdichten, de Eclogae.

Maar in de klassieke tijden bestond er ook een geloof dat het geschreven woord krachtig genoeg was om te overleven „en zelfs de bloedigste gebeurtenissen te overstijgen. Ook al waren ze op de korte termijn niet opgewassen tegen wapentuig”, aldus D’Angour.

Potlood verslaat de schutter

Ook Napoleon zou de vergelijking tussen het woord en het wapen hebben getrokken. „Vier vijandige kranten zijn meer te vrezen dan duizend bajonetten”, zou hij gezegd hebben. Maar ook voor deze woorden geldt dat het de vraag is of Napoleon ze werkelijk uitgesproken heeft, zegt Michael Broers, professor in de West-Europese geschiedenis aan Oxford University. Maar het standpunt komt wel overeen met Napoleons opvattingen.

„Hij respecteerde én vreesde de pers. Hij is zijn hele leven doordrongen geweest van de kracht van literatuur en de kracht van de pers”, aldus Broers. „Toen Napoleon aan de macht kwam waren er tientallen kranten in Frankrijk, maar hij verbood de meeste, waardoor er maar een paar publicaties overbleven.”

Hij realiseerde zich ook dat de pen in zijn eigen handen als wapen kon dienen, zegt Broers. „De bondgenoten die hem hadden verdreven kon hij ondergraven in zijn memoires, wist hij, en dat deed hij dan ook.”

De cartoons die steun betuigden aan de vermoorde Charlie Hebdo-makers dragen verschillende boodschappen uit: dat het potlood uiteindelijk de schutter zal verslaan, dat er uit één gebroken potlood twee nieuwe zullen ontstaan, of dat er tegenover ieder geweer vele pennen gesteld worden. Demonstranten die potloden omhooghouden, dragen hetzelfde soort ideeën uit.