vraag 3 Wat willen de terroristen?

Al-Qaeda en IS riepen geregeld op tot aanslagen in Frankrijk. Toch is de aanslag op Charlie Hebdo nog altijd niet opgeëist.

In veel Nederlandse steden gingen gisteren mensen de straat op om te demonstreren voor de vrijheid van meningsuiting, zoals hier in Rotterdam, waar burgemeester Aboutaleb sprak. „Wij zijn hier omdat de pen en het potlood uiteindelijk de sterkste wapens zijn. (...) Rotterdam, de meest internationale stad van Nederland, neemt vandaag stelling tegen deze laffe moord op journalisten en politiemensen.” ... Foto ANP
In veel Nederlandse steden gingen gisteren mensen de straat op om te demonstreren voor de vrijheid van meningsuiting, zoals hier in Rotterdam, waar burgemeester Aboutaleb sprak. „Wij zijn hier omdat de pen en het potlood uiteindelijk de sterkste wapens zijn. (...) Rotterdam, de meest internationale stad van Nederland, neemt vandaag stelling tegen deze laffe moord op journalisten en politiemensen.” ... Foto ANP

De aanslag op het satirische tijdschrift Charlie Hebdo wordt alom gezien als een aanslag op het vrije woord. Maar was het de daders daar ook om te doen?

Over hun motieven is de afgelopen dagen druk gespeculeerd. Maar zonder verklaring van de daders valt er nog weinig met zekerheid over te zeggen. Toch valt er op basis van de feiten wel degelijk iets af te leiden over hun motieven.

De meest concrete aanwijzing is wat één van de daders riep voordat hij in de vluchtauto sprong. „We hebben de profeet Mohammed gewroken. We hebben Charlie Hebdo vermoord!” De islam was een geliefd doelwit van het satirische weekblad, dat het recht opeiste om een karikatuur te maken van God. Eind 2012 publiceerde het spotprenten van Mohammed als pornoacteur.

De Koran verbiedt het afbeelden van de profeet niet. Maar in de hadith (uitspraken die worden toegeschreven aan Mohammed) zijn wel wat kritische opmerkingen hierover te vinden. Het zou leiden tot afgoderij. Veel moslims beschouwen het afbeelden van Mohammed daarom als blasfemie. Zeker de extremisten.

Hoofdredacteur op dodenlijst

Dit leidde al eerder tot geweld. In 2011 werd het kantoor van Charlie Hebdo bestookt met brandbommen na publicatie van een themanummer met de profeet als gasthoofdredacteur. Op de cover, dat voor de gelegenheid Sharia Hedbo was gedoopt, stond een tekening van de profeet die zegt: „honderd zweepslagen als je niet doodgaat van het lachen”.

Maar extremisten hebben doorgaans weinig gevoel voor humor. In 2013 plaatste de Jemenitische tak van Al-Qaeda de hoofdredacteur van Charlie Hebdo op een dodenlijst in zijn terreurtijdschrift Inspire, dat ook een artikel bevatte met de kop ‘France the Imbecile Invader’.

Hebben de daders dan in opdracht van Al-Qaeda gehandeld? Daar zijn aanwijzingen voor. Verschillende ooggetuigen meldden dat de daders zeiden van „Al-Qaeda in Jemen” te zijn. Het gezaghebbende Amerikaanse tijdschrift Foreign Affairs speculeerde dat de aanslag een poging is van Al-Qaeda om relevant te blijven. De terreurorganisatie, die overschaduwd is door opkomst van de Islamitische Staat (IS) in Irak en Syrië, „snakt immers naar een overwinning”, aldus het blad.

Aanslag ‘inspirerend’ genoemd

Maar vooralsnog is hier geen enkel bewijs voor. Een vertegenwoordiger van Al-Qaeda ontkende woensdag tegen persbureau AP verantwoordelijk te zijn, maar noemde de aanslag wel „inspirerend”. En de Noord-Afrikaanse tak prees de daders op Twitter als „ridders van de waarheid”, maar eiste de aanslag niet op.

Mogelijk zijn de daders dan toch lone wolves, geradicaliseerde moslims die op eigen initiatief handelen. De daders van de aanslag op vier treinen in Madrid in 2004 waren geïnspireerd door Osama bin Laden, maar er is geen bewijs dat Al-Qaeda heeft geholpen met de planning, financiering of uitvoering.

Westerse landen verzwakken

De Franse politie heeft twee broers als hoofdverdachten van de aanslag aangemerkt: Said en Chérif Kouachi. Eén van hen is in 2008 veroordeeld tot drie jaar cel. Hij maakte deel uit van een netwerk in Parijs dat jihadisten ronselde voor de strijd tegen Amerikaanse troepen in Irak.

Eén van de leden van dat netwerk was de Frans-Tunesische extremist Boubaker al-Hakim, die zich inmiddels heeft aangesloten bij IS in Syrië. Volgens de vooraanstaande Franse expert Jean-Pierre Filiu vormt al-Hakim de link tussen de broers en IS. „Het is onmogelijk dat een operatie van deze omvang niet gesponsord was door IS”, zei hij tegen het Franse persbureau AFP. Maar IS heeft de aanslag vooralsnog niet opgeëist. En er is geen bewijs dat de broers in Syrië zijn geweest.

Zowel Al-Qaeda als IS heeft geregeld moslims opgeroepen aanslagen te plegen in Frankrijk, dat doelen van IS in Irak bombardeert en de leiding heeft in de strijd tegen aan Al-Qaeda verwante groepen in de Sahel. Vergelding dus. Het idee van Al-Qaeda is zelfs om westerse landen zo te verzwakken dat ze stoppen met de steun aan dictators in het Midden-Oosten.

Maar er speelt nog iets. Terreurgroepen als Al-Qaeda en IS rekruteren, maar de meeste moslims zijn helemaal niet geïnteresseerd in terrorisme. Met aanslagen proberen terreurgroepen de verhoudingen tussen moslims en niet-moslims in het Westen op scherp te zetten. De discriminatie en vernedering van moslims leidt vanzelf tot nieuwe rekruten.