Reageert Midden-Oosten anders dan het Westen?

Mensen in Marseille verzamelen zich na een minuut stilte voor de slachtoffers van de aanslag op Charlie Hebdo.
Mensen in Marseille verzamelen zich na een minuut stilte voor de slachtoffers van de aanslag op Charlie Hebdo. Foto’s AFP

Tal van Arabische en islamitische landen hebben de aanslag op weekblad Charlie Hebdo veroordeeld: Egypte, Tunesië, Algerije, Irak, Jordanië, de Verenigde Arabische Emiraten, Qatar, Saoedi-Arabië, Iran. Dat is niet verwonderlijk. Staten juichen zelden terreurdaden toe, ook al worden met name Saoedi-Arabië en Qatar er regelmatig van beschuldigd radicale bewegingen heimelijk geld toe te stoppen, of toe te laten dat hun onderdanen dit doen.

Toch is er een verschuiving gaande vergeleken met eerdere crises rond afbeeldingen van de profeet Mohammed. Na de coup tegen de Moslimbroederschap in Egypte in 2013 is er een nieuwe politieke realiteit.

Toen Charlie Hebdo eind 2012 spotprenten publiceerde van de profeet als pornoacteur, kwam er een felle reactie van de sjeik Al-Azhar, de hoogste autoriteit in de sunnitische islam. De cartoons, stelde hij, toonden nog maar eens aan dat het Westen altijd de confrontatie opzoekt met de islam. Ook had hij het over een zionistisch complot.

Woensdag was Al-Azhar er snel bij om de aanslag te veroordelen. Al-Azhar, zei zijn woordvoerder, „keurt geweld af, zelfs als het een respons is op een belediging van de islam”. Ook Dar al-Ifta, belast met het uitspreken van fatwa’s, veroordeelde de aanslag.

Religieuze instellingen opereren binnen een politieke context. In 2012, onder de Moslimbroederschap, concurreerde Al-Azhar met een trits Egyptische televisie-evangelisten en hun extreme standpunten. Die zenders zijn na de coup van het leger allemaal op zwart gegaan. In hun plaats kwam president Sisi. Uitgerekend vorige week pleitte hij bij Al-Azhar voor een religieuze revolutie.

„Is het mogelijk dat 1,6 miljard mensen de rest van de wereldbevolking wil doden zodat zij zelf kunnen leven? Onmogelijk! (...) Jullie imams hebben een verantwoordelijkheid tegenover Allah. De hele wereld wacht op jullie volgende stap. Want deze umma [de islamitische geloofsgemeenschap, red.] is zichzelf in stukken aan het rijten.”

Sisi ging zover dat hij de heilige teksten en hun interpretatie ter discussie stelde. „Deze manier van denken – en ik zeg denken, niet religie – dit lichaam van teksten en ideeën die wij over de jaren als heilig zijn gaan beschouwen heeft het punt bereikt dat ervan afwijken nu ondenkbaar is geworden. En dat is een bron van ergernis in de hele wereld. De hele wereld!”

Correctie imago islam

Al-Azhar reageerde prompt op Sisi’s speech door een nationaal project aan te kondigen om het imago van de islam te corrigeren door middel van sociale media, publicaties, bezoeken aan het buitenland en het uitvaardigen van fatwa’s „die passen bij de moderne wereld”.

Sisi zal daders van aanslagen als die tegen Charlie Hebdo niet op andere gedachten brengen. Maar zijn speech geeft wel vernieuwde pogingen van de staat aan, niet alleen in Egypte, om het gedachtengoed te controleren dat in de moskeeën wordt verspreid. Algerije doet dat radicaal: alle imams krijgen op vrijdag een fax van het ministerie van Religie met de preek die zij moeten uitspreken. Marokko doet het subtieler door zelf imams op te leiden.

Egypte heeft examens ingevoerd voor imams, met vragen die speciaal gekozen zijn om er de salafisten uit te wieden. Egypte wil zo voorkomen dat de salafisten de plaats innemen van de verboden Moslimbroederschap. Het valt te bezien of deze aanpak meer succes zal hebben dan eerdere pogingen om de islam onder controle te krijgen. De Egyptische media vertrouwen de zaak nog niet.

Zowel de staats- als privémedia hebben uitvoerig over de Parijse aanslag bericht maar hadden het voortdurend over een Frans tijdschrift dat gespecialiseerd is in het beledigen van „onze profeet”. De overheidskrant Al-Ahram stelde in het Arabisch dat dit een strategie was van Charlie Hebdo om een financieel bankroet te vermijden.

De Moslimbroederschap doet er officieel het zwijgen toe. Maar een bevriende website, Rassd, suggereerde dat de aanslag mogelijk een complot is van het Westen om het imago van de islam te besmeuren.

Beiroet