Na Charlie Hebdo: een wankelend Westen

Het bloedbad op de redactie van Charlie Hebdo heeft massale verontwaardiging veroorzaakt. Wat zullen de gevolgen zijn? Nog betere veiligheidsdiensten, toenemende haat tegen moslims, de groei van de rechts-nationalistische partijen, zeker die van Marine Le Pen. En daarna?

In 2014 hebben de gevaren die ons bedreigen scherper contour gekregen en daarmee is nog duidelijker geworden dat het hier ontbreekt aan een oplossing. Natuurlijk, je kunt niet van de politieke leiders in Amerika en de Europese Unie verwachten dat ze een toverformule verzinnen waardoor het Westen overtuigd wordt en als een strijdvaardige eenheid de vijanden verslaat. Dat kan hoogstens een wens van het populisme zijn. Maar het ontbreekt ons om te beginnen aan een inventarisatie van de problemen. Daarna zouden geloofwaardige technieken en strategieën bedacht moeten worden om de bedreigingen het hoofd te kunnen bieden. Daarvoor is overtuigende leiderschap nodig. Dat is er niet.

Om te beginnen hebben we het steeds verder groeiende vraagstuk van het Midden-Oosten, waarvan het Westen in de loop der jaren de handen heeft afgetrokkken. Vorig jaar heeft de verschijning van de Islamitische Staat (IS) ons verrast. De video’s van onthoofdingen hebben enorme internationale verontwaardiging gewekt, de oorlog tegen IS is begonnen, een luchtoorlog die nog niet tot het verdwijnen van de terreurstaat heeft geleid. Egypte heeft een onduidelijke dictatuur. We weten niet of Iran nog steeds aan een atoombom werkt. Het conflict tussen Israël en Palestina gaat weer een nieuwe, gevaarlijke fase in zonder dat het Westen daar invloed kan uitoefenen.

Dan is er het Russische vraagstuk. De Krim werd geannexeerd zonder dat het Westen meer kon doen dan machteloos protesteren. Daarna brak de burgeroorlog in Oekraïne uit. Het Westen heeft gereageerd met economische sancties. Die hebben wel resultaat gehad met dien verstande dat in Rusland een economische crisis is uitgebroken en de roebel gekelderd, terwijl de burgeroorlog niet is afgelopen. Wat Poetin van plan is weet alleen Poetin.

Binnen de grenzen van het Westen zeurt de economische crisis voort. Sinds het uitbreken zijn er tientallen maatregelen genomen, met wisselend succes. Maar dit betekent niet dat de EU definitief uit het dal is gekomen. En in Amerika is een nieuwe klassenmaatschappij in wording terwijl de tegenstellingen tussen de rassen verscherpen. Obama staat te kijk als een zwakke president. Volgend jaar wordt zijn opvolger gekozen. Voorlopig is rechts in opmars, maar een markante leider zien we nog niet opdoemen.

De permanente oorlogen in het Midden-Oosten hebben twee gevolgen. Ten eerste wordt de vluchtelingenstroom naar Europa steeds groter. Vrijwel wekelijks bereiken schepen afgestampt met wanhopigen Italië, Griekenland, Turkije. En nu komen er ook meer Russen. Regelmatig zit er spam tussen mijn mail waarin Russische dames in ruil voor diensten onderdak bij me vragen. Het is geen volksverhuizing maar wel een teken.

In feite is het Westen, terwijl het zich door een vloed van tegenslagen heeft laten overvallen, stuurloos geworden. Hebben de populistische partijen dan toch gelijk? Moeten ten slotte alle moslims dit hele werelddeel uit? Hoe? Door een massale deportatie die onvermijdelijk aan de Tweede Wereldoorlog zal doen denken? Is daarvoor een meerderheid te vinden?

Sinds de Koude Oorlog is de toestand in het Westen niet zo zorgwekkend geweest, met één verschil. Toen was er een zelfbewust, overtuigend internationaal leiderschap. Dat ontbreekt nu.