Is deze vorm van terrorisme ooit te verslaan?

Op de radio stelde iemand woensdagavond de aanslag op Charlie Hebdo gelijk aan de moordaanslag op aartshertog Franz Ferdinand in Sarajevo die de aanleiding vormde voor de Eerste Wereldoorlog. Is er inderdaad sprake van zo’n waterscheiding? Is het oorlog met de islam? En is die te winnen?

Voorlopig is nog niet duidelijk wie precies achter de moordpartij op de redactie van het satirische weekblad zit. Moslimextremisten, maar hun exacte ideologische richting en motieven zijn nog onderwerp van speculaties.

Heeft kalief Ibrahim van de Islamitische Staat hiermee een offensief in Europa gelanceerd met als doel zijn kalifaat uit te breiden? Komt de aanslag uit de koker van de rivalen van het internationale terreurnetwerk Al-Qaeda, die altijd symbolische doelen uitzoeken voor hun geweld?

Of is het specifiek de bedoeling om duidelijk te maken dat het afgelopen moet zijn met belediging van de profeet Mohammed? Dus veeleer een aanslag op de vrijheid van meningsuiting, dat wil zeggen voorzover het de islam betreft, zoals de op het nippertje verijdelde operatie tegen de Deense krant Jyllands Posten in 2005. Is de aanleiding gelegen in het Midden-Oosten of in mankerende integratie in Europa zelf? Of allebei?

Olympische Spelen in 1972

Terreur is bepaald geen onbekende voor Europa. Nog afgezien van Baader-Meinhof en Noord-Ierse terroristen vochten bijvoorbeeld radicale Palestijnse groepen hun strijd tegen Israël ook op Europese bodem uit. De Olympische Spelen in München waren in 1972 het toneel van de gijzeling van elf Israëlische deelnemers, die daarbij de dood vonden. De extremist Abu Nidal organiseerde in december 1985 gelijktijdige aanslagen op de luchthavens van Rome en Wenen, waarbij zijn manschappen in het wilde weg het vuur openden op reizigers. Er werden twintig mensen gedood. In Parijs was in 1982 restaurant Goldenberg doelwit van een aanslag met bommen en vuurwapens, waarbij zes gasten omkwamen.

Algerijnse netwerken terroriseerden Frankrijk in de jaren negentig, en na 2000 volgde de wereld-jihad van Osama bin Ladens Al-Qaeda, in Europa in de vorm van de zware aanslagen in Madrid (2004, 191 doden) en Londen (2005, 52 doden). Het idee van Al-Qaeda was – en is – door grootscheeps geweld met veel burgerdoden de westerse maatschappijen te destabiliseren, om uiteindelijk de cliënten van het onmachtig geworden Westen in de islamitische wereld ten val te kunnen brengen. De schok was destijds dat niet buitenlanders, maar Europese moslims geweld gebruikten.

Bijkantoor van Al-Qaeda in Jemen

Al-Qaeda leek de afgelopen jaren over zijn hoogtepunt heen te zijn, verzwakt door Amerikaanse drone-aanvallen, hoewel regionale bijkantoren zoals dat in Jemen de strijd voortzetten. Ook zei de Amerikaanse terreurdeskundige en psychiater Marc Sageman in 2009 in een vraaggesprek met deze krant dat extremisme onder Europese islamitische jongeren niet „cool” meer was.

Maar de oorlog in Syrië bracht daarin verandering. De huidige inspiratiebron voor extremisten is de Islamitische Staat: de terreur-annex-heilsorganisatie die in tegenstelling tot het onverschillige Westen wél de strijd heeft aangebonden met het moorddadige bewind van de Syrische president Bashar al-Assad dat zijn eigen bevolking met grof geweld bestookt.

Duizenden jongeren uit de hele wereld zijn inmiddels naar Syrië en Irak getrokken om het kalifaat te versterken dat de IS in delen van Syrië en Irak heeft afgekondigd. Niet alleen Europa, de hele wereld is bang voor jihadisten die terugkeren om al dan niet in opdracht van de IS geweld te plegen. Daarom wordt bij elke gewelddaad tegenwoordig naar de IS gekeken. Maar de meeste aanslagen die tot dusverre zijn gepleegd, van Australië tot en met de Verenigde Staten, zijn het werk van lokale ‘lone wolves’, die hun persoonlijke problemen afreageren.

De internationale coalitie van president Obama probeert sinds een half jaar met luchtbombardementen de Islamitische Staat aan banden te leggen. Maar ook Obama’s eigen generaals zijn van mening dat de IS op deze manier niet valt te ontmantelen. Daarvoor zijn grondtroepen nodig, die nauwelijks voorhanden zijn, en moet in Irak de bestaande onvrede van de sunnitische meerderheid over hun marginalisering door de shi’iten worden weggenomen.

Nieuwe aanslagen voorstelbaar

Tegelijkertijd tolereert het Westen in Syrië het aanblijven van Assad: geen westerse leider wil dat in Damascus een plaats vrijkomt voor de kalief van de IS. De luchtcampagne zelf en ook het aanblijven van Assad vormen extra inspiratie voor geweld door geradicaliseerde moslims.

De aanslagen bij het Joods Museum in Brussel in mei vorig jaar (vier doden) en op Charlie Hebdo zijn van een geheel andere orde dan het geweld van de ‘lone wolves’. Het is voorspelbaar dat nieuwe aanslagen volgen. Zelfs met draconische veiligheidsmaatregelen en volmachten voor inlichtingendiensten is dat niet te voorkomen. Maar uiteindelijk is tot dusverre de aantrekkingskracht van elke nieuwe geweldsideologie na verloop van tijd vervaagd. Soms besluiten radicale groepen zelf terreur af te schaffen. De ster van Osama bin Laden daalde al voor zijn liquidatie in 2011, en de Palestijnse beweging Hamas achtte zelfmoordterreur in 2006 niet meer in zijn belang. Maar dan komt er wel weer een nieuwe aanleiding voor terroristisch geweld.