Is de aanslag het werk van Al-Qaeda?

‘We hebben de profeet Mohammed gewroken. We hebben Charlie Hebdo vermoord!” Dit riepen de schutters nadat ze een bloedbad hadden aangericht in het kantoor van het satirische tijdschrift Charlie Hebdo. „Zeg maar tegen de media dat het Al-Qaeda in Jemen is.”

Amerikaanse en Europese bronnen dicht bij het onderzoek naar de aanslag melden nu dat één van de hoofdverdachten inderdaad in 2011 naar Jemen is afgereisd. Saïd Kouachi (34) kreeg er van de lokale tak van Al-Qaeda training in het gebruik van automatische wapens en andere militaire vaardigheden die werden ingezet bij de goed georganiseerde aanslag.

Europese en Amerikaanse inlichtingendiensten wisten dat Kouachi in Jemen was geweest. Hij en zijn jongere broer Chérif werden al jaren in de gaten gehouden. Ze stonden in een database met (verdachte) terroristen en op een no-fly-list van de Amerikaanse regering, zegt een inlichtingenfunctionaris in The New York Times. Dit roept vragen op over de effectiviteit van de inlichtingendiensten.

Ook Saids broer was een bekende bij de Franse inlichtingendiensten. Chérif Kouachi (32) werd in 2005 opgepakt toen hij op het punt stond af te reizen naar Irak om zich aan te sluiten bij lokale tak van Al-Qaeda. Drie jaar later werd hij samen met zeven anderen veroordeeld tot drie jaar cel wegens het ronselen van jihadisten voor de opstand tegen de Amerikaanse bezettingsmacht in Irak.

De Franse minister van Binnenlandse Zaken Bernard Cazeneuve zei gisteren dat Saïd nu wordt beschouwd als de drijvende kracht achter de aanslag. Een zwaarbewapende Franse anti-terreureenheid deed woensdag een inval in het appartementencomplex in de stad Reims waar hij woonde.

Charismatische geestelijke

Said vertrok naar Jemen op het moment dat veel andere islamitische jongeren uit het Westen dat ook deden. Ze werden aangetrokken door de charismatische geestelijke Anwar al-Awlaki, die in de Verenigde Staten was geboren uit prominente Jemenitische ouders en aan Amerikaanse universiteiten was opgeleid.

Awlaki was een welsprekende propagandist in het Arabisch en Engels die jongeren voor de jihad wierf op internet. Amerikaanse inlichtingendiensten beschouwden hem als een groter gevaar dan Osama bin Laden. Hij was de eerste Amerikaanse burger die door het Witte Huis op de Amerikaanse dodenlijst was gezet.

Bronnen bij de Franse inlichtingendienst melden vanochtend dat Said Awlaki ook ontmoet heeft in Jemen. Maar het is nog onduidelijk of de Jemenitische tak van Al-Qaeda ook de opdracht heeft gegeven voor de aanslag. Awlaki kwam in 2011 om het leven bij een raketaanval door een onbemand vliegtuigje van de CIA.

De Jemenitische tak van Al-Qaeda, dat de naam Al-Qaeda-op-het-Arabisch-Schiereiland draagt, vormt volgens westerse inlichtingendiensten de grootste bedreiging voor het Westen. In 2009 probeerde de organisatie een onderbroekbom uit om een vliegtuig bij Detroit neer te halen. Een jaar later stuurde ze bompakketten via de luchtpost naar synagoges in Chicago. Beide pogingen mislukten. Sindsdien had de organisatie geen buitenlandse acties meer ondernomen.

Op de dodenlijst

Het was bekend dat de Jemenitische tak van Al-Qaeda Charlie Hebdo in het vizier had. In 2013 plaatste de organisatie hoofdredacteur Stéphane Charbonnier op een dodenlijst in zijn terreurtijdschrift Inspire. Daar stonden ook andere prominente mensen op, zoals de Deense cartoonist Kurt Westergaard, de schrijver Salman Rushdie en PVV-leider Geert Wilders. „Wanted dead or alive for crimes against Islam”, aldus het blad.

Charlie Hebdo stond op de lijst omdat het veelvuldig spotprenten publiceerde van de profeet Mohammed. Het satirische weekblad eiste het recht op om een karikatuur van hem te maken. Maar veel moslims beschouwen dit als een belediging van hun religie. Zeker de extremisten, die doorgaans weinig gevoel voor humor hebben.

Dit betekent echter niet dat de daders in opdracht handelen. Het zou goed kunnen dat ze zogeheten lone wolves zijn, geradicaliseerde moslims die op eigen initiatief handelen. De daders van de aanslag op vier treinen in Madrid in 2004 waren geïnspireerd door Osama bin Laden, maar er is geen bewijs dat Al-Qaeda heeft geholpen met het plannen, financieren of uitvoeren van de aanslagen.

Een aanslag van deze omvang komt Al-Qaeda wel erg goed uit. Sinds de dood van Bin Laden heeft de terreurbeweging flink aan aantrekkingskracht ingeboet. Al-Qaeda was in de jaren na 11/9 de grote inspiratiebron voor geradicaliseerde moslims. Maar de organisatie is overschaduwd door de razendsnelle opmars van Islamitische Staat in Irak en Syrië, dat jihadisten overal ter wereld nieuwe zuurstof heeft gegeven.

Het gezaghebbende Amerikaanse tijdschrift Foreign Affairs schrijft dat de aanslag op Charlie Hebdo een poging is van Al-Qaeda relevant te blijven. Wie weet. Hoe dan ook snakt de terreurorganisatie naar een overwinning, aldus Foreign Affairs.