Groeit het populisme in Europa door deze aanslag?

Franse agenten in Longpont, in het noorden van Frankrijk, waar gisteren een klopjacht werd begonnen op de veronderstelde daders van de aanslag op de redactie van weekblad Charlie Hebdo. Foto AFP

De islam is een moeilijke religie, zei Wallerand de Saint-Just van het nationaal-populistische Front National gisteren, tegen de Arabische nieuwszender Al Jazeera. „Want ze verwart burgerlijke en religieuze wetten. Ze erkent niet het Franse principe van de seculiere staat.” Hij ging nog even door: „De islam heeft meer dan andere religies de neiging om fanatici te scheppen. De feiten bewijzen dat.”

Geert Wilders zei het in een videoboodschap op de PVV-site nog wat scherper. „Niemand, niemand kan nog de waarheid ontkennen. Het is de islam die telkens weer de moordenaars inspireert. Het is Mohammed, het is de Koran, dát is het probleem en niets anders.”

Het Front National van Marine Le Pen en de PVV van Geert Wilders zijn bondgenoten, geestverwanten. Ze trekken in Frankrijk en Nederland al jaren het debat over de islam naar zich toe. Zij zijn meestal de issue owners op wie de andere partijen gedwongen zijn te reageren. Maar hun aanhangers moeten schroom overwinnen om voor hen te kiezen. Is na de dodelijke aanslag op de redactie van Charlie Hebdo dat moment aangebroken?

De opmerkingen van FN-prominent Saint-Just leidden meteen tot een woedende reactie van Youssef Boussoumah van de Parti des Indigènes de la République, een vertegenwoordiger van de Franse moslimgemeenschap. „We verwerpen de aanslag én het misbruik ervan door de jakhalzen die dit incident willen benutten voor een heksenjacht op moslims.” Volgens Boussoumah was de aanslag gericht tegen Franse moslims en niet-moslims. Maar hij vreest dat er een aanleiding in gevonden wordt om moslims aan te vallen.

Volgens de Franse islamdeskundige Olivier Roy hebben de terroristen bereikt wat ze wilden, namelijk het publiek choqueren. Hij beschouwt de aanslag als „een kwantitatief en daarom kwalitatief keerpunt”.

Gevaar voor Europese samenlevingen

Peter Neumann, directeur van het International Center for the Study of Radicalization in Londen, spreekt van „een gevaarlijk moment voor Europese samenlevingen”. Hij signaleert in The New York Times aan de ene kant groeiende steun voor jihadistische organisaties en aan de andere kant „de witte arbeidersklasse die in toenemende mate het gevoel heeft vervreemd te raken van de maatschappij en niet langer verbonden te zijn met de elite”.

Uit recente onderzoeken van onder meer de Bertelsmann Stiftung en het Pew Research Center blijkt dat de angst voor de islam in Europa groot is. In veel Europese landen denkt meer dan de helft van de bevolking dat de islam niet verenigbaar is met de westerse samenleving. Het Sociaal en Cultureel Planbureau meldde vorige maand dat Nederlanders zich vorig jaar meer zorgen zijn gaan maken over moslims en ‘islamisering’, en die zorgen ook steeds vaker fel en boos verwoorden.

Het Pew Research Center onderzocht voor de Europese verkiezingen afgelopen voorjaar of linkse en rechtse kiezers verschillend denken over moslims. Rechtse stemmers blijken veel negatiever over de islam. In Duitsland heeft 20 procent van de linkse kiezers negatieve opvattingen over moslims, tegen 47 procent van de rechtse kiezers. In Frankrijk is het verschil iets kleiner: 17 procent van linkse kiezers tegenover 40 procent van de rechtse kiezers.

„Een groot deel van het Europese publiek is latent anti-moslim”, zegt Neumann in The New York Times. „Door de toenemende mobilisering van die krachten bereiken ze nu het hart van de maatschappij. Als er meer van dit soort incidenten komen, en die zullen er komen, zullen we een verdere polarisatie zien van die Europese samenlevingen in de komende jaren.” Degenen die daar het meest onder zullen lijden zijn volgens hem „de gewone moslims die hun leven proberen te leven in Europa”.

Suggesties van een „vijfde colonne”

Neumann krijgt bijval in de Christian Science Monitor van Ralf Melzer van de Friedrich Ebert Foundation in Berlijn. „Wat er is gebeurd is zo tragisch, dat het direct en indirect grote gevolgen zal hebben”, aldus Melzer. Extremisme moet volgens hem worden bestreden „met alle mogelijke maatregelen die een vrije, democratische maatschappij heeft”, maar zonder die strijd „te vermengen met de hele moslimgemeenschap”.

Prins Zeid Ra’ad Al Hussein, VN-gezant voor de mensenrechten, zei in een officiële verklaring na de aanslag: „Nu sentimenten van xenofobie en anti-migratie toch al groeien in Europa, ben ik zeer bezorgd dat deze verschrikkelijke, gecalculeerde daad zal worden uitgebuit.”

Dat lijkt toch te gebeuren. Alexander Gauland van de Alternatieve für Deutschland zei woensdag dat er beter geluisterd moet worden naar degenen die waarschuwen voor „het dreigende gevaar van het islamisme”.

Nigel Farage van de Britse UK Independent Party, die zich zelden over de islam uitlaat, sprak op de Britse tv dat er „een vijfde colonne” in Europa. „Er leven mensen in deze landen, die net zo’n paspoort hebben als wij, die ons haten”, aldus Farage. Vervolgens pleitte hij voor strenge immigratieregels.

Geert Wilders voegde gisteren in zijn videoboodschap een zinnetje toe aan zijn bewering dat de islam „telkens weer moordenaars inspireert”. Hij zei erbij: „Ik heb het natuurlijk niet over alle moslims.” Het klinkt in de verte naar Marine Le Pen, die na de aanslag waarschuwde tegen „verwarring” tussen radicalen en de miljoenen moslims met doorsnee-Franse, democratische waarden. Maar zij concentreert haar kritiek op de radicale, politieke islam. Wilders gaat verder. „Alleen keiharde maatregelen kunnen verder bloedvergieten voorkomen”, zei hij gisteren. „We moeten ons land de-islamiseren.”

    • Paul Luttikhuis
    • René Moerland