São Paulo staat bijna droog

Alleen de rijken hebben nog water nu de reservoirs in deelstaat São Paulo leeg raken

Foto EPA

Hij douchte twee keer per week ‘een minuutje’.Het toilet spoelde hij door met het overige water, dat hij opving in emmertjes. „Zeven maanden lang kwam er geen water uit de kraan”, zegt gereedschapsreparateur Alciois Gonzalves (68). „Ik woon hier al mijn hele leven, maar dit heb ik nog nooit meegemaakt.”

Gonzalves woont in Itu, een stad met ruim 150.000 inwoners, honderd kilometer ten noordwesten van São Paulo. De gemeente werd zwaar getroffen door de watercrisis, die de hele deelstaat in zijn greep houdt. Vanwege de ergste droogte in tachtig jaar zette de lokale overheid de bevolking van Itu op rantsoen. Sommigen behielden hun water, bij anderen kwam er om de dag water uit de kraan. Een derde groep zat helemaal zonder.

Het rantsoen in Itu is opgeheven, nadat het in december mondjesmaat begon te regenen. Maar bewoners, die bij de eerste druppels huilden van geluk, maakten rond de jaarwisseling opnieuw melding van een waterstop. De voorspellingen zijn slecht voor het regenseizoen, dat officieel duurt van oktober tot maart. Er viel de laatste maanden veel minder dan gebruikelijk. Net als vorig jaar.

Brazilië (202 miljoen inwoners) heeft 12 procent van de zoetwatervoorraad ter wereld op zijn grondgebied en nog geen 3 procent van de wereldbevolking. Toch kampt de zuidelijke deelstaat São Paulo, inclusief de gelijknamige metropool met twintig miljoen mensen, met grote tekorten aan (drink)water. Officieel is er geen rantsoenering, maar uit de armere wijken komen veel berichten dat de watertoevoer ’s nachts heimelijk wordt stopgezet.

Zoals thuis bij Ossivan Gonçalves, een ober die werkt in de hippe wijk Vila Madalena, maar woont in de aangrenzende gemeente Taboão da Serra. „Het waterleidingbedrijf Sabesp draait zonder pardon de kraan dicht”, zegt hij. „Zo gaat dat in de periferie. In de rijke wijken durven ze dat niet, daar leidt het tot protest.”

Rantsoen

Ook in Itu gingen boze bewoners eerder dit jaar de straat op. „Waarom moesten wij wel op rantsoen, en omliggende gemeentes niet?” vraagt scholiere Mariana Ruas (19) op het koloniale centrale plein van Itu zich hardop af. Ze liep mee in meerdere protesten. „En waarom zo ongelijk verdeeld?” vervolgt ze, verontwaardigd. „Wij stonden zestig dagen droog, maar in de wijk Vila Lucinda kwam er tien maanden geen druppel uit de kraan. Uit de rijke wijken hoorde je nooit klachten.”

Voorbeelden uit São Paulo en Itu tonen dat watergebrek in het zuiden van Brazilië bovenal een politieke kwestie is. De lokale overheid ontkende maandenlang dat er überhaupt een probleem was. Na zijn herverkiezing gaf gouverneur Gerardo Alckmin in oktober weifelend toe dat er iets moest gebeuren.

De oorsprong van het probleem lijkt structureel van aard: ontbossing. Een recent rapport van gerenommeerd aardwetenschapper Antonio Nobre, verbonden aan het Nationaal Instituut van Amazonestudies (ISPA), legt een verband tussen de ontbossing van de Amazone in het noordwesten van het land en de droogte in de stedelijke gebieden, zoals het dichtbevolkte São Paulo.

In de afgelopen veertig jaar is 20 procent van de Amazone gekapt, volgens cijfers van de Braziliaanse overheid. Dat is vergelijkbaar met een gebied ruim twee keer de oppervlakte van Duitsland. Tussen augustus 2013 en juli 2014 werd 4.848 vierkante kilometer Braziliaans regenwoud omgehakt; bijna twee keer Luxemburg.

„De Amazone werkt als een gigantische pomp, die water via wolkenpartijen verspreidt over het land”, zegt Nobre, die voor deze studie tweehonderd bestaande onderzoeken naast elkaar legde. „Ik kaart dit al aan sinds 2009, maar eerder wilde niemand het horen”, aldus de wetenschapper. „Pas nu de droogte zo nijpend is, vindt mijn onderzoek gehoor.”

Bruin water

Wie over de deelstaat São Paulo vliegt, ziet de perfecte visualisatie van het probleem: in de zes reservoirs waaruit de staat en de stad hun (drink)water halen, zit nog een bodem bruin water. De modderige oevers zijn drooggevallen, als uitgedroogde korsten van een bruine boterham.

Het niveau van Cantareira, het belangrijkste reservoir dat 6,5 miljoen mensen van water voorziet, is gedaald tot 6,8 procent. De toevoer van de overige reservoirs begint te haperen. Ook in Rio de Janeiro ontstaat een probleem. Die stad is kwetsbaarder: er is maar één reservoir.

„Op korte termijn is de situatie zeer zorgwekkend voor zowel São Paulo als Rio”, zegt Marussia Whately, van het Milieukundig Instituut ISO, een gezaghebbende Braziliaanse ngo. „Als het niet substantieel gaat regenen, raakt het water halverwege volgend jaar op”, vervolgt ze. „Dat zal leiden tot grootschalige evacuaties uit de stad. Met de hoeveelheid mensen in São Paulo is een oorlog onder de armen in dat geval niet ondenkbaar”, voorspelt Whately.

In São Paulo wassen mensen nog dagelijks hun auto op straat. Recent onderzoek wijst uit dat de gemiddelde Paulistaan dagelijks 200 liter water consumeert; in Europa ligt het gemiddelde op 150 liter per dag. De gemeente kondigde recent boetes aan voor wie meer dan 20 procent extra verbruikt. Het is de eerste maatregel die erop wijst dat de politiek de droogte serieus neemt.

„Dit probleem moet serieus worden genomen,” aldus onderzoeker Nobre, die tegelijk opmerkt dat alleen rampen ertoe leiden dat politieke elites verandering omarmen. „Massaal en snel. Anders zijn de gevolgen niet te overzien.”