‘Persvrijheid is inzet van politiek spel’

Twee Nederlandse journalisten werden deze week in Turkije opgepakt. Pesterijtjes? Of speelt de strijd tussen de regering Erdogan en de Gülenbeweging een rol?

Aanhangers van de Gülenbeweging demonstreren, een dag nadat op 14 december vorig jaar in Turkije 27 politiemensen, journalisten en scenarioschrijvers zijn opgepakt.
Aanhangers van de Gülenbeweging demonstreren, een dag nadat op 14 december vorig jaar in Turkije 27 politiemensen, journalisten en scenarioschrijvers zijn opgepakt. Epa/sedat suna

En weer moest woensdag een Nederlandse journalist in Turkije mee voor verhoor. Mehmet Ülger zat met zijn vrouw al bijna in het vliegtuig naar Amsterdam toen agenten hem uit de rij visten en meenamen naar de rechtbank. De twee hadden opnamen gemaakt voor een documentaire over kinderen uit Kobani, de Syrische stad aan de Turkse grens waar al maanden hevig wordt gevochten.

Een dag eerder werd Fréderike Geerdink uit haar huis meegenomen door een anti-terreureenheid van de politie. Is het toeval, twee Nederlandse journalisten twee dagen na elkaar? En nog wel tijdens een bezoek van de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Bert Koenders? In toeval geloven Turken in dit soort gevallen niet. „Het zijn pesterijtjes,” zegt Ülger zelf, een paar uur na zijn verhoor. Hij is terug op de luchthaven en wacht opnieuw op een vlucht naar Amsterdam. Ook voor hem is het echter gissen wat de boodschap is die van die pesterijen uit moet gaan.

Na interventie van Koenders veranderde de sfeer op de rechtbank, vertelt hij. „Ik kreeg thee aangeboden. Mocht buiten een sigaretje roken.” Hij moet zich 21 januari weer melden voor de rechtszaak.

Dat die eraan zat te komen was bekend. Ülger werd anderhalf jaar geleden betrapt toen hij met zijn telefoon stiekem foto’s maakte in de rechtszaal tijdens de zaak tegen de Turks-Nederlandse journaliste Füsün Erdogan, die tot levenslang werd veroordeeld wegens haar vermeende rol bij een linkse terreurorganisatie. Vorig jaar kwam ze onverwacht vrij. Inmiddels is ze naar Nederland gevlucht en woont in Rotterdam. Justitie in Turkije had Ülger al eerder opgepakt en verhoord vanwege die overtreding. Hij had sindsdien geen bericht gehad dat hij werd gezocht.

De pesterijen brengen de Turkse regering in een lastig parket. Vrijwel op het moment dat Geerdink werd opgepakt hield president Recep Tayyip Erdogan in Ankara een speech voor ambassadeurs waarin hij claimde dat er geen land in Europa is waar journalisten zo vrij zijn als in Turkije. Koenders was daar op uitnodiging van de Turkse regering te gast. Het is een vreemd gebaar om tijdens zo’n bezoek ook journalisten te arresteren.

Het Nederlands van Füsün Erdogan is wat weggezakt na acht jaar in een Turkse gevangenis. Met hulp van een familielid legt ze telefonisch uit dat de arrestaties van Nederlandse journalisten moeten worden gezien tegen de achtergrond van de strijd in Turkije tussen de regering en aanhangers van prediker Fethullah Gülen. „In Turkije is een oorlog gaande tussen de Gülenbeweging en Erdogan. Binnen het politieapparaat en justitie bevinden zich veel aanhangers van Gülen. Nu een aantal van hun mensen in december zijn opgepakt, zijn deze aanhangers met een tegenactie begonnen. Met het oppakken van deze Nederlandse journalisten willen ze de regering van Erdogan in diskrediet brengen.”

Dat de arrestaties plaatsvinden op het moment dat Koenders in Turkije is, is volgens de Turkse journaliste dan ook geen toeval. „Zo wordt het ministerie van Buitenlandse Zaken erop gewezen dat er in Turkije geen persvrijheid is.”

De strijd tussen Erdogan en Gülen barstte ruim een jaar geleden los. Toen kwam het Openbaar Ministerie, volgens Erdogan daartoe aangezet door Gülen die de macht wil overnemen, met een reeks corruptieonderzoeken. Mensen dichtbij Erdogan werden beschuldigd en opgepakt. Dat werd gevolgd door het lekken van geheime opnamen, onder meer van telefoongesprekken van de premier en geheim topoverleg over veiligheidszaken.

Op 14 december werd ondermeer de hoofdredacteur van de aan de Gülenbeweging gelieerd krant Zaman opgepakt. Dat werd wereldwijd veroordeeld als een aanval op de vrijheid van meningsuiting. Volgens president Erdogan was het alleen een aanval op Gülen, die hij als een groot gevaar ziet, en heeft het niets met persvrijheid te maken.

„Sinds kort heeft de Gülenbeweging het steeds over ‘vrijheid van meningsuiting’, omdat ze merken dat het lukt Erdogan daarmee in een hoek duwen,” zegt publicist en analist Gareth Jenkins.

Jenkins werkt al jaren in Turkije en heeft persoonlijk ervaring met de geheime dienst en de Gülenbeweging. Hij sluit niet uit dat de Gülenbeweging ervoor heeft gezorgd dat Geerdink en Ülger werden gepakt om op die manier de regering voor paal te zetten. „Buitenlandse journalisten oppakken is niet de stijl van deze regering. Ze zijn stompzinnig, maar nou ook weer niet zó dom.” Journalisten pesten kan veel gemakkelijker, bijvoorbeeld door ze zwart te maken in media, of door ze een perskaart of toegang tot het land te weigeren. Bram Vermeulen, de vorige Turkije correspondent van NRC, kreeg na een aantal kritische reportages bijvoorbeeld geregeld problemen aan de grens.

Füsün Erdogan, die werd veroordeeld vanwege haar linkse sympathiëen, noemt de Gülenbeweging ‘opportunistisch’. „In Turkije is nooit persvrijheid geweest. Voorheen werkten aanhangers van Gülen samen met de regering om linkse en Koerdische journalisten op te pakken. En nu hun eigen mensen zijn opgepakt, komt het goed uit om het gebrek aan persvrijheid aan te kaarten.”

„In Turkije kun je niets uitsluiten,” zegt documentairemaker Ülger laconiek voor hij weer op het vliegtuig stapt. Toen het de Gülenbeweging uitkwam werden allerlei, vooral Koerdische, journalisten voor terroristen versleten, brengt hij in herinnering. „Nu ze het tegen Erdogan kunnen gebruiken zijn ze opeens de kampioenen van de vrijheid van meningsuiting.”