Opinie

Kunst als esthetische marteling

Cathelijne Broers, directeur van de Hermitage en De Nieuwe Kerk in Amsterdam, vertelde dit weekend in Het Parool over het gratis kunstonderwijs waarmee ze cultuur uit de „elitaire bovenlaag” wil halen. Het liefst zou ze „de schooltijden oprekken en binnen die tijden meer ruimte voor sport en cultuur aanbieden”. Dus: „Schooldagen van 9 tot 6 waarin genoeg brokken ontspanning zitten, maar waarin kinderen meer doen dan leren alleen. Moet je kijken hoe schoolresultaten verbeteren als je tussendoor hebt gesport of in een museum bent geweest.”

Een heel goed idee. Het gevaar is alleen dat ze kunst onder ‘ontspanning’ schaart. Het gaat er niet om dat kunst moeilijk – oh oh elitair – moet zijn, maar zodra je één iemand voor een grote groep laat bepalen wat leuk is, houd je weinig opwekkends over. Je kunt daarentegen wel een curator hebben die zegt: dit is goed, dit is kwaliteit. Daar kun je je namelijk op genuanceerde manieren tegen verzetten, maar op het keurmerk ‘leuk’ bestaat alleen een kinderlijk antoniem: ‘stom’. (Op Facebook is zelfs dat geen optie.)

Broers heeft het met collega’s bij de Hermitage niet over Poetin of politiek. „Ik ben een museumdirecteur en ik houd me graag bij mijn leest.”

Bij je leest blijven vind ik iets voor sporters en ook dan klinkt het zwak (soms is niets-zeggen inderdaad niets-zeggen, maar in andere situaties – zoals sporten in Sotsji – is niets-zeggen gewoon veelzeggend). Waarover je niets weet, moet je ook niet spreken, maar bij je leest blijven moet geen bescheiden excuus worden voor onverschilligheid. Ik vraag me af welke smalle opvatting van kunst je hanteert wanneer je het kunstwerk niet óók in zijn politieke context beschouwt.

Tijdens de Kerstdagen las ik bij de Franse filosoof Michel Foucault over marteltechnieken. In Discipline & Punish reflecteert hij op openbare executies en folteringen in de 17de en 18de eeuw in Europa. Foucault beschrijft hoe marteling gebruikt werd als een techniek om waarheid los te peuteren – een bekentenis is het ultieme doel –, maar ook is het een manier om waarheid te scheppen: de gemartelde zal immers sowieso een soort van schuld moeten dragen, het leed mag niet voor niets berokkend zijn. Marteling is een ritueel dat waarheid schept.

Net als kunst, dacht ik. Kunst probeert niet alleen de werkelijkheid bloot te leggen, maar vormt en schept deze ook. Marteling is geen wetteloze, razende emotie, maar een gecontroleerde uiting. Bij kunst komen emoties en ideeën niet willekeurig naar buiten, maar vinden ze een noodzakelijke vorm. Er moet daarbij iets op het spel staan – een inzicht of ervaring die alles anders maakt. In zekere zin is kunst een esthetische marteling.

Misschien moeten ze dat in het lesprogramma zetten. ‘Elitaire bovenlaag voert foltering in op scholen.’ Daar kan geen shariadriehoek tegenop.