Hij leefde voor het vrije woord

Stéphane Charbonnier (1967-2015)

hoofdredacteur Charlie Hebdo

Hij was een satiricus met een diepe overtuiging: de enige grens voor spot is de wet. Nooit de angst.

‘Het is misschien een beetje pompeus om te zeggen, maar ik sterf liever rechtop dan dat ik op mijn knieën leef.’ Het is sinds gisteren de beroemdste uitspraak van de tekenaar en hoofdredacteur van Charlie Hebdo Charb. Hij werd vermoord terwijl hij zich opmaakte voor weer een nieuw jaar aan het hoofd van het satirische Parijse weekblad, dat hij sinds 2009 leidde. Hij leefde voor het vrije woord en de compromisloze spotprent.

Nu is hij een martelaar geworden van zijn zaak – een incarnatie van wat de Franse president François Hollande gisteren het hart van Frankrijk noemde: de vrijheid.

Charb werd in 1967 geboren als Stéphane Charbonnier in de Parijse voorstad Conflans Sainte Honorine. Hij tekende voor tal van bladen, waaronder al jaren voor Charlie Hebdo, voordat hij daar in 2009 de leiding nam. Behalve hoofdredacteur was hij een van de vijf eigenaren, van wie er nu vier zijn overleden. Het blad verkeerde regelmatig in geldnood, onder meer vanwege de dalende oplage, die overigens al in 2007 onder Charbs langjarige voorganger Philippe inzette. Charb bracht na 2009 meer tekeningen in het blad, de teksten werden korter, en er verscheen nog altijd onderzoeksjournalistiek in de krant.

Charb zorgde voor continuïteit: na het vertrek van Philippe Val werd hij het gezicht van de principiële strijd die Charlie Hebdo voert voor het recht op spot. „Aan een spotprent of een film is nog nooit iemand doodgegaan”, zei hij in 2012 in deze krant. Wie het niet beviel, moest maar naar de rechter stappen. Dat gebeurde ook regelmatig. Steevast bleek dan dat Charlie Hebdo niet over de grens van de Franse wet heen ging.

Net als de romancier Michel Houellebecq, nu op de laatste onder Charbs leiding gemaakte cover – was de tekenaar beducht voor autocensuur: stille aanpassing uit angst voor geweld of kritiek. De premier die hem twee jaar terug bekritiseerde, kreeg er van langs: „Iedereen is bang om die paar honderd fanatici die namens de islam zeggen te spreken tegen de haren in te strijken. Ik begrijp dat niet.” Het zou in die geest passen dat Charlie Hebdo blijft bestaan.