Geen resistentie tegen nieuw antibioticum

Een baanbrekend nieuw antibioticum doodt bacteriën op zo’n manier dat het niet snel zijn werking verliest.

Er is een nieuw antibioticum ontdekt waar bacteriën niet snel ongevoelig voor worden. De stof – teixobactin – wordt gemaakt door een bacterie die in de bodem leeft. Zijn ontdekkers, uit Boston en Bonn, beschrijven de vondst vandaag in Nature. Het tijdschrift vond de ontdekking belangrijk genoeg om er een persconferentie omheen te organiseren.

Antibioticaresistentie is een van de grootste problemen in de gezondheidszorg. Tot nu toe slaagden bacteriën er in om binnen een paar jaar ongevoelig te worden tegen ieder nieuw antibioticum. Dat kan levensbedreigend zijn voor al zwakke patiënten. Die kunnen doodziek worden van een bacterie die normaal nauwelijks problemen veroorzaakt. Een voorbeeld is de huidbewoner Staphylococcus aureus die als multi-resistente variant (MRSA) levensgevaarlijk kan zijn.

MRSA en ook tuberkel- en clostridiumbacteriën leggen het loodje als ze worden bestreden met teixobactin. Dat blijkt uit de eerste proeven bij muizen. De eerste toediening bij mensen laat nog wel twee jaar op zich wachten. De hoop is dat teixobactin een eind maakt aan de antibioticacrisis.

Zeventig jaar geleden golden de eerste antibiotica als wondermiddel. Mensen met dodelijke infecties genazen opeens. Echter, bacteriepopulaties bevatten vaak varianten die van nature resistent zijn. Ze overleven de behandeling, vermenigvuldigen zich en vormen een resistente populatie. Andere bacteriesoorten kunnen de ‘resistentiegenen’ overnemen, waardoor de resistentie zich snel in het bacterierijk verspreidt.

Die snelle resistentie veroorzaakte de antibioticacrisis. Artsen gebruiken de nieuwe middelen terughoudend om de resistentie zo lang mogelijk uit te stellen. Daardoor verkoopt een nieuw antibioticum nooit goed, waardoor de farmaceutische industrie terughoudend is met zoeken naar nieuwe antibacteriële middelen.

De meeste antibiotica zijn stoffen die van nature worden uitgescheiden door bodembacteriën en –schimmels. Die gebruiken ze om concurrenten op afstand te houden. Al in de jaren vijftig en zestig zijn veel bodembacteriën gescreend op dergelijke stoffen. Dat kon echter alleen bij soorten die zich in het laboratorium laten kweken.

Sinds er DNA-technieken zijn om niet-kweekbare soorten op te sporen is bekend dat de soortenrijkdom van bacteriën in de bodem wel honderd keer zo groot is als gedacht. De onderzoekers ontwikkelden een ingenieuze methode om die ‘onkweekbare’ soorten te kweken: op chips in de bodem.

Op die manier onderzochten ze ongeveer 10.000 soorten bacteriën. Een daarvan, Elephteria terrae, maakte teixobactin. De stof heeft een chemische structuur die sterk verschilt van die van andere antibiotica.

Teixobactin verstoort de groei van de celwand van zogeheten grampositieve bacteriën. De stof bindt aan twee essentiële vetzuren. Omdat het er twee zijn is de kans klein dat de bacteriën er snel ongevoelig voor worden. Ook de binding aan vetzuren is nieuw. Bestaande antibiotica binden aan eiwitten. Die veranderen al snel als het gen voor het eiwit verandert. Vetzuren veranderen daarentegen eigenlijk nooit. Daarin, en door de heel andere chemische structuur, verschilt teixobactin essentieel van de bestaande antibiotica waartegen snel resistentie ontstaat.