Dus bekijkt België het Nederlandse stelsel

Hier bestaan al sinds 1928 speciale klinieken waar geesteszieke daders gedwongen worden behandeld.

De begrafenis was al tot in detail geregeld. Maar de Belgische serieverkrachter en moordenaar Frank Van Den Bleeken (51) zal zondag toch niet worden geëuthanaseerd. Zijn behandelend arts heeft zich teruggetrokken. Waarom, is niet bekendgemaakt.

Van Den Bleeken zit al dertig jaar in een gewone gevangenis, zonder noemenswaardige psychische zorg. En met hem meer dan duizend andere ontoerekeningsvatbaar verklaarde daders. Hij wil zijn uitzichtloze bestaan beëindigen.

In Nederland bestaan al sinds 1928 speciale klinieken waar geesteszieke daders gedwongen worden behandeld. België kijkt voor de verbetering van zijn detentiesysteem nadrukkelijk naar Nederland. Heel recent is in Gent een Forensisch Psychiatrisch Centrum geopend, waar Van Den Bleeken nu naartoe wordt gebracht. De opzet is niet alleen geënt op Nederlandse tbs-klinieken, de kliniek wordt ook door Nederlandse partijen gerund. Tbs staat voor ‘terbeschikkingstelling’ en wordt opgelegd als iemand door een stoornis niet geheel verantwoordelijk kan worden gehouden voor zijn daden.

Er is al samenwerking

De Nederlandse zorggroep Parnassia en tbs-kliniek de Kijvelanden wonnen de aanbesteding van de Belgische overheid. De medisch directeur van die kliniek, de Belg Gökhan Göktas, werkte jarenlang met tbs’ers in Nederland. Hij zegt dat de behandeling niet wezenlijk zal verschillen. Maar een longstay-afdeling is er niet.

De Belgische minister van Justitie, Koen Geens, kondigde aan dat soort afdelingen wel te willen opbouwen, naar Nederlands voorbeeld, voor personen zoals Van Den Bleeken die vermoedelijk nooit meer van hun stoornis afkomen. Op zo’n afdeling kunnen uitbehandelde tbs’ers een zo menswaardig mogelijk leven leiden. Binnen de hekken van de kliniek hebben zij veel bewegingsvrijheid. En anders dan in een gevangenis mogen zij hun cel inrichten met eigen meubels.

Omdat er nog geen longstay is in België, bestaat de kans dat Van Den Bleeken na observatie in Gent zal worden overgebracht naar een Nederlandse kliniek. Een woordvoerder van het ministerie van Justitie in Nederland zegt dat zo’n verzoek „welwillend” zal worden bekeken.

De crux is daarbij volgens de Rotterdamse hoogleraar forensische psychiatrie Hjalmar van Marle of staatsecretaris Fred Teeven (Veiligheid en Justitie, VVD) bereid is te aanvaarden dat Belgische tbs’ers hier ook op verlof gaan. „Want ook in longstay wordt altijd gekeken of iemand behandelbaar is en dat kan leiden tot verlof.”

Het ligt wel politiek gevoelig

Voor verlof is in Nederland, anders dan in België, de staatssecretaris politiek verantwoordelijk. In België beslissen onafhankelijke commissies of het veilig is een tbs’er op verlof te sturen. Nederland is één van de weinige landen waar dat besluit een directe verantwoordelijkheid is van de politiek. De staatssecretaris moet zich verantwoorden voor misstappen van tbs’ers op verlof. De vraag is of Teeven dit lastige deel van zijn portefeuille wil uitbreiden met Belgische gevallen.

Het overnemen van ‘Belgische tbs’ers’ is ook juridisch ingewikkeld. Voor ‘gewone’ Belgische gevangenen die nu in Tilburg zitten, is een speciaal verdrag gesloten. Dit maakt die gevangenis feitelijk tot Belgisch gebied. Gestoorde daders zijn nadrukkelijk uitgesloten in die overeenkomst. Voor hen zou een nieuw verdrag nodig zijn.

Tbs-behandelaars zien er geen probleem in om Belgische patiënten te behandelen. „Een patiënt is een patiënt”, zegt Peter Braun, clusterhoofd zorg bij de Pompekliniek. „We kunnen altijd kijken of we vanuit onze ervaring een behandeling kunnen bieden.”

Goed voor Nederlandse klinieken

Voor klinieken in Nederland kan de komst van Belgische patiënten zelfs een uitkomst zijn, want zij hebben sinds enkele jaren bedden leegstaan. Hoewel het Nederlandse systeem in België wordt geroemd, staat het onder druk. De tbs-maatregel wordt de laatste jaren steeds minder vaak opgelegd (129 keer in 2008, 84 keer in 2013). Door de onzekere duur ervan sturen verdachten liever aan op gevangenisstraf, waarvan de lengte vaststaat. Omdat er te veel plaatsen waren, zijn onlangs twee tbs-klinieken gesloten.

Het dalend aantal tbs’ers leidt tot een omgekeerde beweging ten opzichte van België; hier komen daders met een psychische stoornis nu ook in de gewone gevangenis terecht. Overigens is daar in Nederland wel psychische zorg voorhanden.